Thời thơ ấu gian khổ - Phần II

[Cá Măng]

Mọi người lắng nghe. Đúng thế, tiếng rên vọng lại từ phía ấy. Các cậu chạy xô lại đống than rồi lấy tay vội vàng moi than ra.
- Mũ đấy - Gôga thì thào, quan sát vật vừa đào lên được.
- Thế thì đầu anh ta cũng phải gần đây thôi - Côlia khẽ nói
- Đừng nói đùa. Đào nhanh lên- Giamin nói và ngay lúc đó, cũng sợ sệt như Gô ga, kéo dài giọng:
- Ta-ay..
Côlia và Gôga đứng lặng người, nhìn Giamin chờ đợi. Trong đống than, các cậu thấy những ngón tay dính đầy dầu ma dút khẽ động đậy như muốn bám vào than.
- Nhanh lên các cậu ơi, nhanh lên! - Gô ga kêu lên, vẫn còn thấy sợ vì ấn tượng những ngón tay đen gây nên.- Chà, giá có cái xẻng nhỉ! Lênca đâu rồi?
Không ai trả lời cậu.
Cuối cùng các cậu đã moi được người bị nạn lên. Anh ta nằm sấp, hổn hển thở, chiếc áo ấm dính đầy mỡ, hai ống quần bông bỏ trong ủng. Vất vả lắm mới lật được anh ta nằm ngửa mặt lên trời. Anh ta định nhổm dậy, hắt hơi mạnh.
- Anh nằm yên, nằm yên. Chúng em sẽ làm ngay - Giamin dỗ dành anh ta như với một đứa trẻ - Côlia, cậu chạy gọi mọi người lại.
Lúc này các nhân viên chữa cháy đã đánh xe ngựa tới. Công an cũng xuất hiện. Những con ngựa mồ hôi ướt đẫm giận dữ nhìn đám người và muốn kéo những chiếc thùng nặng đầy nước chạy xa hơn. Các nhân viên cứu hoả người mặc áo khoác vải bạt rộng thùng thình được thắt chặt bằng nhiều thắt lưng to bản có dây xích đang làm việc tích cực và trật tự. Đã lâu ở Tai sét không có cháy nên bây giờ họ làm việc hăng say lắm. Vòi rồng được nhanh chóng dỡ ra, gắn vào máy bơm rồi cắm vào thùng đựng nước.
- Nào, các đồng chí tránh ra, tránh ra! Đừng cản trở người khác làm việc! Giúp chúng tôi bơm nước có hơn không?- một người rậm râu vừa kêu to, vừa luôn luôn sửa sửa chiếc mũ sáng loáng trên đầu.
- Yêu cầu mọi người tránh xa hơn nữa! - một người rậm râu vừa kêu to, vừa luôn luôn sửa chiếc mũ sáng loáng trên đầu.
- Yêu cầu mọi người tránh xa hơn nữa!- một đồng chí công an khẽ đẩy mọi người về mọi người về một phía, nói.- Ở đây nguy hiểm. Bất cứ lúc nào một tàn lửa nhỏ cũng có thể làm nổ tung tất cả..Nào, đứng tránh ra..
Một số bộ đội cũng đã đến. Họ vừa khẽ nói chuyện với nhau, vừa thận trọng xem xét đầu máy và các toa.
- Các cậu làm gì ở đây?- một đồng chí đại uý dong dỏng cao thấy các cậu, nghiêm khắc hỏi - Ai đấy? và chỉ vào người bị nạn đang nằm.
- Có lẽ người trên đầu máy. Chúng em vừa đào anh ta lên - Côlia trả lời.
- Có trời mà biết được thế này là thế nào! đồng chí sĩ quan quay lại những người cùng đi, giận dữ nói - Tàu quân sự chở hàng mà lại nhận đi vào đường đang bận, vì sao? Thật chẳng ai hiểu. Các cậu ấy vừa đào được một người.
Sợ những người tò mò chú ý, anh ta nói nhỏ, giọng bình tĩnh hơn:
- Cám ơn các em. Bây giờ về nhà đi. Ở đây tự các anh cũng giải quyết được việc. Cần phải gửi ngay ngươi bị nạn vào bệnh viện.
Thằng Rỗ bỗng xuất hiện, mỗi tay xách một chiếc xô dúm dó mà công nhân ở xưởng rèn vẫn hay dùng để múc nước bẩn.
- Trong khi các cậu hí hoáy đào bới anh này lên thì xem mình đã kiếm được gì này!- hắn phấn khởi nói, vẻ sung sướng lộ ra mặt, nhưng thấy có người lạ vội im bặ, định chuồn.
- Lại đây - đồng chí đại uý vẫy ngón tay ra hiệu bảo hắn lại gần - Lại đây cho xem đã "kiếm" được gì nào!
Lênca rụt rè lại gần người sĩ quan vf miễn cưỡng chỉ vào những cái hắn mang đến. Trong một xô là dầu thực vật, còn trong xô kia là một thứ bột màu vàng.
- Cái gì thế này? người sĩ quan nghiêm khắc hỏi.
- Dầu..
- Còn đây?
- Bột trứng..
- Lấy ở đâu?
- Trong các hòm đằng kia...Nhiều lắm..
- Cái gì? đồng chí đại uý đỏ bừng mặt - Cậu có biết là đang cầm cái gì trong tay không/
- Bột trứng..- thằng Rỗ nhắc lại, càng lúng túng hơn trước.
- Thứ bột trứng này có thể cho cậu về chầu diêm vương đấy! Đây là thuốc nổ! Đồ ngốc!
Thằng Rỗ tái mặt.
- Em còn giấu hai hòm nữa ở đằng kia...Em..tưởng..Là bột trứng- hắn lắp bắp nói, lúng túng không biết đặt chiếc thùng đựng thuốc nổ ở đâu.
- Xamôkhin, đi theo cậu này và lấy ngay "bột trứng" của cậu ta đi- đồng chí đại uý nghiêm khắc bảo người trung uý đi cạnh - Và xem xem còn ai giấu bột này nữa không. Chứ cứ để họ nấu "bột trứng" này lên thì có ngày..Nhân tiện làm thế nào đừng để những người như cậu này lấy hết dầu.
- Nào, nói đi và chỉ cho biết cậu đã kịp dấu "bột trứng" của mình ở đâu - dồng chí trung uý nói rồi theo thằng Rỗ đi về phía xưởng cơ khí.
Cái tin đoàn tàu gặp tai nạn và có dầu đổ đã làm xao động dân Taiset. Người ta mang thùng, mang chậu, mang bì đi lấy bột trứng. Có tiếng đồn là bộ đội không muốn mọi người lấy hết "bột trứng" nên đã nói đó là thuốc nổ. Nhưng rồi, thấy xung quanh đoàn tàu đổ có nhiều công an đứng gác, dù sao họ cũng không thể không lo ngại.
Thứ bột vàng thì ngưòi ta tránh, nhưng tuyết thấm mỡ thì được xúc từng xẻng cho vào thùng, vào chậu. Về nhà, cái thứ hỗn hợp ấy được đem đốt nóng, dầu nổi lên trên, còn xỉ, than và đá thì lắng xuống. Chờ lắng xong, dầu được múc từng thìa cẩn thận đổ sang một cái lọ khác. Cứ làm thế ít lần là có được một thứ dầu có thể đem dùng, mặc dù kể ra vẫn còn ít mùi dầu tây và xỉ than. Nhưng bây giờ có ai them chú ý tới cái điều vụn vặt ấy.

[Cá Măng]

Chương VI
Con rất cần có bố

Một hôm, không hiểu sao Côlia tới xưởng làm việc có vẻ buồn, lúc nào cũng muốn tách riêng ra một chỗ. Khi Nunhikianop khen cậu:
- Làm việc khá lắm, Côlia ạ. Con giống bố. Dạo này Xtêphan có khoẻ không? Không buồn chứ? - Côlia chỉ khịt khịt mũi im lặng.
- Côlia, làm sao chỉ khịt mũi? Miệng ngậm hột thị rồi hay sao? - Nunhikianop lại hỏi - Bố dạo này thế nào, không nghe à? Định đến chơi đã lâu nhưng chẳng có một phút nào rỗi cả.
- Thì chuyện gì có thể xảy ra với bố cháu? Vẫn sống..- Côlia lúng búng nói trong miệng, không nhìn bác thợ nguội.
- À, mày nói về bố mày thế hả? Bằng này tuổi đã bướng rồi thì hơi sớm đấy cháu ạ- Nunhikianop nghiêm khắc nói.- Hay mày nghĩ bố mày bây giờ không trị đựơc mày nữa...Thế thì tao có thể giúp ông ấy một tay..Ghê nhỉ!
Côlia lúng túng bỏ chiếc búa xuống bàn.
- Thôi, hãy nhìn thẳng và nói cho bác nghe nào: bố đánh à? - Nunhikianop dịu giọng và đặt tay lên vai cậu - Không được trách bố, cháu ạ. Có chuyện gì xảy ra à?
-Cháu hút thuốc, thế là bố cháu..Cháu bảo cháu có quyền, chưa gì bố cháu đã cầm lấy roi..
- Chỉ có thế mà bị ăn đòn, ha ha!- thằng Rỗ nói chen vào - Từ năm mười hai tuổi tớ đã phì phèo, có ai làm gì tớ được đâu! Mà giả sử có làm gì đi nữa thì mình sẽ..
- Không ai nói chuyện với cậu! Nhà ai có phép tắc luật lệ nhà ấy!- Nunhikianop ngắt lời hắn rồi quay sang Côlia:- Đau lắm hả?
- Đau. Bác đã biết cánh tay bố cháu rồi đấy. Đánh mấy người không biết mệt..
-Tớ mà thế thì thế nào tớ cũng..thằng Rỗ lại chêm vào.- Cậu làm việc có phiếu lương thực công nhân..
- Đã bảo là không được nói leo khi người lớn đang nói chuyện với nhau!- Nunhikianop xẵng giọng - Còn cháu, Côlia ạ, đừng giận bố cháu. Xtêphan làm thế là để giữ cho cháy đấy thôi.
- Lúc nhỏ bố cháu có đánh cháu bao giờ đâu, thế mà bây giờ..
- Bác hiều, bực mình lắm chứ! Nhưng cần hiểu bố cháu. Thần kinh căng thẳng. Cháu là người biết điều, phải hiểu bố cho đúng. Một người bố như thế chẳng bao giờ muốn điều xấu cho con mình đâu...Còn hút thuốc thì không nên. Sau này còn kịp dùng cái của nợ ấy.
Khi Nukianop đi khỏi, Giamin mơ màng nói:
- Nếu mình có bố, Côlia ạ, bố mình làm gì mình cũng sẽ chịu được hết. Cậu biết không, thấy mọi người có bố, mình rất thèm! Hầu như mình không nhớ gì về bố mình cả. Khi bố mình mất; mình hãy còn rất bé..
..Một lần, cách đây đã lâu nhưng Giamin vẫn còn nhớ rất rõ, mặc dù lúc ấy cậu mới hơn năm tuổi. Cậu cùng bố đi trên một đoàn tàu dài, rất dài, màu sặc sỡ, toa đỏ, toa xanh lẫn lộn nhau không hiểu sao được gọi là " Macxim Gooki".
Giamin rất thích ngồi bên cửa sổ toa tàu nhìn ra những làng mạc, thành phố đang chạy nhanh về phía sau như sợ người ta bốc bỏ lên đoàn tàu dài, rất dài này mà chở đi, nhìn ra những ngôi nhà nhỏ màu vàng vụt thoáng qua, những người nhân viên đường sắt tay cầm những lá cờ bé tí vẫy đoàn tàu.
- Này bố, mấy bác kia có biết con không? - cậu hỏi khi thấy họ, và lần nào cậu cũng rụt rè giơ tay vẫy lại.
- Sao lại không? Nếu các bác ấy không vẫy cờ với con thì nghĩa là đường không đi được. Con đã biết là gặp người quen thì phải chào, mà mấy bác này biết hết tất cả những ai đi trên tàu.
- Vâng!- Gimin đáp, gật đầu ra chiều suy nghĩ, cái đầu khá to hai tai vểnh lên. Đôi mắt xanh của cậu long lanh sung sướng.
Lần nào Giamin cũng cố nhìn thấy người nhân viên cầm cờ trước và gọi to:
- Bác ơi, chào bác!- và vẫy tay cho tới khi người này khuất hẳn mới thôi.
Không hiểu sao ở các ga người ta gọi tất cả hành khách đi trên tàu cùng bố cậu là những người di cư. Giamin thích điều đó vì thế nghĩa là cả tàu đều là bà con. Tuy nhiên, không ít "ngưòi bà con" của Giamin hay cãi lộn với nhau vì nước sôi, củi vụn, than đốt lò sưởi, hay chửi, giơ xô, giơ ấm lên doạ nhau, hay thậm chí còn đánh nhau nữa. Thấy vậy các bác đội cát két đỏ mặc áo có hàng cúc trắng doạ sẽ cho họ xuống tàu và tống vào nhà giam. Có lẽ nhà giam là cái gì đáng sợ lắm vì những người đang đánh nhau nghie thế liền lặng lẽ ai về nhà nấy. Nhưng tàu vừa chuyển bánh, họ đã thò đầu qua cửa sổ tiếp tục chửi nhau, ngưòi này cầu mong người kia phải chết sặc, chết nghẹn vì nước sôi và củi vụn đáng nguyền rủa kia..Giamin không hiểu sao nước lại đáng nguyền rủa? Vì nó có làm hại ai đâu. Và làm sao ngưòi ta có thể chết sặc, chết nghẹn vì nước?
Tới các ga lớn, những 'người bà con" của Giamin ùa ra khỏi toa và toả đi các góc hẻm vắng vẻ.
- Phải cho tàu đi ngay thôi - mấy bác đội cát két đỏ nói - kẻo không, họ lại gây dịch ở đây mất. Nhìn xem họ đang làm gì kìa - rồi chỉ tay về phia những người di cư đang ngồi chồm hổm dưới các toa tàu, sau các nhà, trong góc vườn..
- Nói rồi mấy bác này rung chuông to giống như chiếc mũ của một chiến binh ngày xưa. Đầu đấm của các toa chạm nhau ầm ầm rồi đoàn tàu từ từ chuyển bánh.
Đoàn tàu nấn ná như không muốn đi tiếp
Gimin thích ngồi trên đùi bố nghe người lớn nói chuyện. Tối tối, người lớn thường hay mở cửa sổ rồi ngồi xuống giường và bắt đầu nói với nhau đủ mọi chuyện. Mọi người cùng nhớ lại quê củ Baskiria, làng xóm, những người ở lại..Không hiểu sao họ nói chuyện rất khẽ, mặc dù chưa ai ngủ. Mặt trăng như một quả bóng vàng nhợt lăn trên bầu trời, chạy theo như được cột với đoàn tàu bằng một sợi dây vô hình. Họ ngồi im, mơ màng nhìn theo mặt trăng và kể cho nhau nghe câu chuyện về một cô bé mồ côi bị dì ghẻ đang đêm bắt đi lấy nước và nhất định phải đi qua sông theo con đường do ánh trăng trải trên mặt nước. Cô bé hoảng sợ, khóc van, xin dì ghẻ đừng bắt mình đi vào chỗ chết như vậy. Nhưng mụ kia không nghe, đưa cho cô bé chiếc đòn gánh, hai chiếc thùng gỗ nặng rồi nắm tay cô lôi ra bờ sông.
"Theo đưòng ánh trăng này mà sang bờ bên kia múc nước mang về đây"- mụ nói và đẩy cô bé về phía trước.
Cô bé nức nở khóc, nhắm mắt bước xuống sông. Nhưng lạ chưa kìa! Cô bé bước trên đưòng, ánh trăng trắng bạc như đi trên cầu. Cô bước nhẹ nhàng, không nghe thấy tiếng mụ dì ghẻ gọi cô quay lại.
Và thế là cô bé lên mặt trăng..
Một người thò đầu ra khỏi của, còn những người nằm trên giường tầng thì nhìn lên mặt trăng qua kính của sổ bé tí, và khẽ nói chuyện với nhau, vẻ huyền bí.
- Mình thấy, mình thấy rồi. Cô ta đấy kìa!
- Chiếc đòn gánh và đôi thùng vẫn ở trên vai cô bé đáng thương
- Trông mặt cô ta buồn không.
Còn Giamin thì dù có cố tìm cô bé và chăm chú nhìn lên mặt trăng đến đâu cũng vẫn không thấy gì cả. Mặt trăng trêu cậu, chạy rất nhanh, như thi với đoàn tàu.
Mọi người đã đi nằm, đang thiu thiu ngủ. Một chốc sau, người thì ngáy, ngưòi thì rên, có người còn giận dữ chửi nhau.
Cậu bé Giamin lay bố hỏi:- Này bố, bố, sao cô bé kia biết được mụ dì ghẻ không phải là mẹ của mình?
- Có lẽ người ta có nói cho con biết. Ngủ đi!
- Thế ngừoi ta có nói cho con biết không?
-Cái gì? Thôi ngủ đi!
- Thế mẹ con bây giờ là mẹ đẻ hay dì ghẻ?
- Hừ, con nói vớ vẩn gì thế, ngủ đi. Nghe cho lắm chuyện vào..- Rồi bố cậu đưa tay âu yếm xoa đầu cậu, ghì vào lòng, khẽ nói - Con là con cưng của cả nhà. Con út mà.
Giamin lặng thinh, nhưng một chốc sau lại thì thầm hỏi bố.
- Sao mọi người thấy cô bé trên mặt trăng mà con thì không, hả bố? Hay con không biết nhìn?
- Biết chứ, sao lại không. Ngủ đi..Trên mặt trăng có ai đâu mà con thấy được. Con không thấy gì là đúng. Mong sao sau này con lớn lên con thấy hết mọi chuyện..
Ngày hôm sau, bố cậu đã không dậy được nữa, người nóng bừng, lúc nào cũng đòi uống nước. Mẹ cậu luôn ở bên cạnh, nhưng không cho cậu lại gần bố.
- Mẹ ơi, cho con nằm với bố, con nằm yên mà. Ngưòi bố ấm, ấm lắm..
- Để nó lại đây nằm với tôi, kẻo sau này lại..- bố cậu nói.
Đoàn tàu vẫn tiếp tục đi về hưóng đông. Tiếng bánh đập đều trên đường ray. Công nhân phục vụ đầu máy thay nhau một ngày đêm mấy lần..Giamin cảm thấy tất cả các ga và những người làm việc trên ga đều giống nhau. Và cậu lấy làm khó hiểu sao cả tàu là "bà con" với cậu mà bố cậu ốm không thấy ai đến thăm.
Mấy ngày sau, tàu đỗ lâu hơn thường lệ trên một nhà ga nhỏ cạnh rừng tai ga. Những người bà con của Giamin vẫn nhốn nháo, ầm ĩ tranh nhau lấy than, lấy củi như trước. Trên sân ga các bà bán khoai tây rán rao inh ỏi. Các cậu bé mập mạp, vẻ cứng cáp mời mọi người mua kẹo nhai bằng nhựa thông. Một mẩu bằng ngón tay út mà các cậu đòi những một rúp. Hành khách tò mò ngắm nhìn mẩu kẹo mầu nâu còn bốc mùi nhựa cây. Một số cho vào miệng thử nhưng vội nhổ ra ngay, không chờ cục nhựa mềm và tan trong miệng.
- Xi gắn chứ kẹo đâu mà kẹo!
- Có cái gì ngon lành đâu!
- Đây là kẹo nhựa thông, phải nhai chứ ai bảo ăn- các cậu bé Xibêri giải thích.
Ở ga này, Giamin thấy các bác mặc áo trắng tới toa cạu, đặt bố cậu người mềm nhũng như một đứa bé lên một chiếc cáng rồi khiêng đi. Sau đó người ta vây toa cậu lại, phun một thứ thuốc gì đấy mùi sặc sụa, những người trong toa được chuyển đến chỗ cách ly..
Một thời gian sau, gia đình Giamin dọn đến ở một ngôi nhà bé tí, có hai cửa sổ lâu nay vẫn để trống, ở ven làng. Sau vườn đã là rừng tai ga, nhiều khi đến đễ sợ, nhất là ban đêm, khi thời tiết xấu, những cây thông lâu đời điên cuồng cọ lá vào nhau, rên rỉ như những người khổng lồ thực sự.

[Cá Măng]

Một sáng đầy nắng, anh của Giamin đi thăm bố ở bệnh viện về. Anh cậu như một người hành khất cứ nấn ná bên ngưỡng cửa, rồi Giamin không hiểu sao anh cậu nhăn mặt, khó nhọc nói:
- Bố chết rồi...
Nghe hai tiếng chết rồi này, mẹ cậu đứng lặng người rồi ngã xuống đất. Và Giamin cảm thấy hai tiếng đó đã mang vào trong nhà cậu một sự im lặng ghê sợ...
Trong nhà thì mọi người bỗng òa lên khóc, còn Giamin thì như một con bê lạc mẹ, hết đi lại chỗ các chị lại đến chỗ các anh, nhưng chẳng ai để ý đến cậu. Thấy vậy, cậu ngồi xuống ngưỡng cửa, cũng thút thít khóc, vì cậu ấm ức lắm. Nhưng cũng chẳng ăn thua gì, mọi người vẫn thờ ơ với cậu như trước. Cậu thút thít khóc thêm chốc nữa rồi nằm xuống chiếc phản trần ngủ thiếp đi.
Cậu chợt tỉnh vì tiếng ồn ào chung quanh. Nhà cậu đầy người lạ. Giamin chạy ra đường, thấy bố cậu đang nằm trên chiếc xe ngựa, người quấn đầy vải giải giường trắng,và đang ngủ say, mặc dù ánh mặt trời chiếu thẳng như đốt vào mặt.
- Bố ơi! Giamin sung sướng kêu lên, chạy lại gần chiếc xe- Bố ơi dậy đi! dậy đi! - cậu lay bố, rồi vuốt chòm râu màu hung, sờ cái mũi nhọn lạnh buốt của bố rồi bỗng rụt tay lại như bị bỏng.
Người lớn từ trong nhà đi ra. Các anh cậu dìu mẹ cậu.Mẹ cậu im lặng đứng trước người chết, nức nở khóc rồi ngã xuống ôm lấy ngực bố cậu.
Vẫn như cũ, không ai để ý tới Giamin. Hình như không ai nhìn thấy hay nghe thấy tiếng cậu, mặc dù mấy lần cậu khẽ gọi bố và mẹ......
Cậu không hiểu cái gì đã xảy ra với người lớn. Một số thì lặng lẽ đi lại trong sân, số khác im lặng đứng bên bố cậu, buồn rầu nhìn mẹ, các anh chị và bố cậu.
Sau đấy, năm người đàn ông lạ mặt cầm xẻng, thúc ngựa gióng xe đi ra khỏi sân. Còn những người phụ nữ tất cả đều ở lại nhà cậu.
- Tôi..để tôi cùng đi - mẹ cậu chạy theo chiếc xe
- Không được đâu bà chị ạ - một người vấn khăn nghiêm khắc nói - Bà chị biết đấy, kinh côran không cho phép phụ nữ đạo Hồi có mặt khi chôn người chết. Bà chị có thể làm mộ người ấy mất linh thiêng...
- Không đây... Thánh Alakhơ sẽ tha lỗi cho tôi - mẹ cậu nức nở khóc, cố giãy khỏi vòng tay của những bà láng giềng đang giữ chặt.
Giamin, với tư cách là nam giới, đã có mặt khi người ta chôn bố cậu xuống đất. Cậu đứng xa một chỗ, ngơ ngác nhìn người ta cho xác bố cậu xuống lỗ huyệt và những gì đang xảy ra xung quanh. Cậu tin chắc đây chỉ là một trò chơi kéo dài và khó hiểu nào đó của người lớn. Các anh cậu khóc, Giamin cũng đi lại, thút thít:
- Em muốn về.. Sao người ta lại giấu bố ở đây? Kéo bố lên khỏi hố đi... Ở đây không tốt đâu. Em muốn về nhà..
Các anh của Giamin không nghe tiếng cậu đang đứng cạnh khóc thút thít và luôn miệng đòi về. Các anh cậu đứng lặng như những pho tượng nhìn xuống đất.Giamin bước lại gần lỗ huyệt, và hết sức ngạc nhiên vì lúc nãy người ta cho bố cậu xuống đó mà bây giờ không thấy bố đâu. Dưới ngách, cậu nhìn thấy một vật gì trăng trắng và một người đàn ông đang cẩn thận đóng cái ngách ấy bằng những thanh gỗ đều, phẳng. Khi người này leo lên khỏi huyệt, mọi người cầm xẻng, vội xúc đất lấp lại.
Giamin ngạc nhiên nhìn mọi người và không biết nên làm gì tiếp. Rõ ràng là không ai cần đến cậu. Nhưng một người lạ mặt bảo cậu cũng lấy đất ném xuống hố.
- Để làm gì? - Giamin hỏi và liền nói thêm: - Không, cháu không ném đâu..Tại sao các bác lại làm thế? Chắc bố cháu đau lắm - rồi cậu vừa khóc vừa chạy ra đứng một bên. Cậu không thể hiểu nổi tại sao người ta xử tệ với bố cậu như thế, tại sao lại lấp đất vào hố để không cho bố cậu dậy nữa, dưới ấy chắc khó chịu lắm. Thế mà đất cứ đầy dần miệng hố. Một thoáng sau đã nổi lên ụ đất sét màu đỏ.
Mọi người lặng lẽ rời khỏi nghĩa địa.Về đến cổng nhà , Giamin dừng lại:
- Sao để bố ngoài ấy?
- Đi thôi, nào cháu, đi thôi- một người nào đấy nói rồi lấy tay ẩy nhẹ Giamin về phía trước.
- Không , cháu quay lại với bố cháu đây - cậu kêu to và chạy ngược trở lại.
Anh cả cậu chạy theo và bế cậu lên tay, dỗ:
- Nào, về nhà,mẹ đang chờ. Còn bố sẽ về sau..Về nhé, Giamin..
- Bố về thế nào được? Người ta lấp bố xuống hố rồi... Bố chết rồi.. Em muốn đến với bố - Giamin giãy giụa trên tay anh.
Hôm sau Giamin ốm.


Sau này ít khi cậu nói về bố với những người khác. Cậu giữ gìn những kỷ niệm về người bố như giữ gìn một báu vật, và bao giờ cũng cảm thấy rõ thế nào là cuộc sống của một người con thiếu bố. Và nếu có ai trong số các bạn cậu nói về bố mình là cậu liền lẳng lặng bỏ đi chỗ khác. Cậu không muốn người ta biết cậu vẫn thường thấy bố trong mơ, và bao giờ đến, bố cậu cũng cưỡi ngựa.
Lần nào bố cũng hỏi về cuộc sống của cậu. Cậu trả lời là mọi cái đều tốt, có điều thiếu bố, cậu hết sức bỡ ngỡ..Và không hiểu sao lần nào mơ đến đây, cậu cũng chợt tỉnh dậy. Cậu còn nằm hồi lâu, không dám động đậy, từ từ mở mắt, hy vọng bố câu sẽ trở lại với cậu. Nhưng bố cậu vẫn ở một nơi nào đấy, mờ mờ ảo ảo, chỉ làm cậu thêm đau đớn. Giamin lại nhắm mắt, nói rất khẽ, rất khé:
- Bố ơi, trở lại với con. Con chờ bố lâu lắm rồi... Con rất cần có bố."

[Cá Măng]

Chương VIII
Dao cạo của Viđô nôp

Ở phân xưởng rèn suốt ngày đêm không bao giờ ngớt tiếng búa đập, lửa trong lò không tắt giờ nào. Hoạt động của đường sắt không thể dừng lại. Suốt ngày đêm cứ 15 phút lại có một đoàn tàu quân sự lao về phía Tây.
Từ lâu ngưòi ta đã bỏ nghỉ giải lao dài để lần lượt mời nhau những điếu thuốc "hảo hạng"
Thường thì mọi người hay tụ tập quanh Viđô nốp, một ngưòi không lấy gì làm xinh trai, lưng còng, vẻ mặt cau có. Vi đô nốp không già hơn người khác nhưng không hiểu sao vẫn được gọi là bác, bác Misa. Chỉ có một mình bác ta- bác Misa là làm được những chi tiết phức tạp nhất, đòi hỏi phải có trình độ của một người thợ kim hoàn, mà làm đúng bản vẽ thiết kế. Những giờ nghỉ trưa, bác Misa tranh thủ ăn nhanh rồi ngồi vào làm những chiếc dao cạo râu.

[Cá Măng]

Cán bộ phụ trách xưởng vẫn thường nhân nhượng và bỏ qua những cái kỳ cục của Vi đô nôp vì khâm phục và đánh giá cao nghệ thuật rèn của bác.
Nguyên liệu làm dao là những thanh nhíp toa tàu bị hỏng. Vi đô nôp kiên nhẫn hồi lâu nung nóng nó trong lò, chặt lấy một mẩu cần thiết rồi cẩn thận đem cất phần còn lại vào chiếc hộp đồ nghề của mình. Có lúc nhiều anh đến xin sắt, bác ta ngoảnh mặt đi, bảo:
- Bác Misa có phải nhà máy luyện thép đâu. Đi mà tìm lấy, nung đỏ, rồi cứ làm đi.. Như thế thì sản phẩm sẽ tốt hơn.
Thấy tính tình Viđonop như vậy, nhiều người xa lánh bác. Nhưng khi bác làm dao cạo thì bao giờ người ta cũng lại xem, rồi chuyền tay nhau con dao, không ngớt lời khen ngợi. Họ hà hơi lên mặt dao, kiên nhẫn chờ khi nào nước tan mới thôi, để tóc lên lưỡi dao, cạo cạo vào má mình. Những lúc ấy bác Misa đi ra xa, lấy những ngón tay rung rung của mình vụng về cuốn thuốc hút. Thế nào cũng có người không kìm được phải rụt rè nài nỉ:
- Bác Misa, hay bán cho tôi được không?
- Cái gì, cái gì?- vẫn chăm chú cuốn thuốc Vi đô nôp hỏi.
- Tôi bảo bác có bán không?
- Không, làm theo đơn đặt hàng đấy- Vi đô nôp cười ranh mãnh, cầm con dao, lấy mảnh dẻ cẩn thận bọc lại.
Nhiều người thợ rèn khác cũng bắt chước bác định làm những con dao như thế: chọn cùng một loại thép, tôi thép cùng theo một công thức: lúc đầu cho dầu xola, sau rắc một lớp bột xương có lẫn bột thuỷ tinh, nhưng đạt đến độ cứng, độ sắc của Vi đô nôp thì ai cũng chịu.
- Bác Misa này, tại sao cạo dao bác thì cứ như là bôi mỡ lên má, mà dao của chúng tôi thì cào xước cả mặt mày thế này?- một lần Phuát Ấcmetdinop hỏi. Anh ta là thợ quai búa của Vi đô nôp , người Tác ta, 20 tuổi, rất khoẻ mạnh, có đôi tay dài quá cỡ.
Đúng đấy, Vi đô nốp, bí quyết nằm ở chỗ nào thế?- một số thợ khác đi lại nói thêm.
Bác Misa lấy áo tạp dề phủ mặt đe còn ấm rồi ngồi xuống, cắm chiếc que cời vào lò.
- Tôi nghĩ thế này, các cậu ạ, cái quan trọng là phải để cả tâm hồn vào đấy mới được - Vi đô nôp không nói mà lúng búng trong miệng, đưa mắt nhìn mọi người như muốn xem họ có hiểu không - Chứ có người cứ nghĩ là đã làm việc với sắt thì người ta có thể trở thành gang thép mất..- đôi môi mỏng của bác cong lại, làm thành một nụ cười hóm hỉnh.
- Thì chúng tôi cũng cố làm cho mình chứ- một người thợ rèn tóc hung tên là Brukhanop lên tiếng. Anh này vốn thích làm thêm những cái cào và lưỡi dao để cạo sàn nhà để bán - Thử hỏi ai muốn vác cái mặt thế này đi ra đường?- anh ta chỉ những vết dao cắt trên má mình - Tôi cạo bằng dao tôi đấy.
- Cậu nói thế cũng đúng - đôi môi của Vi đô nôp lại uốn thành một nụ cười nữa. - Đúng thế. Nhưng cố gắng thì cũng có lắm cách. Cậu làm cào, đập đập mấy cái là xong, còn đây cần phải..Nói thế nào để cậu hiểu được nhỉ Thời gian gần đây cậu làm được mấy cái dao cạo?- Vi đô nôp nheo mắt hỏi.
Ba chiếc, bác Misa ạ - Brukhanop vội đáp. - Nhưng có ra gì đâu, chỉ đem mổ gà là tốt.
- Đấy, đấy, vấn đề là ở chỗ ấy. Còn tôi thì mãi vẫn chưa xong một chiếc. Hay như thế này nhé. Hai bà nội trợ, một bà nấu ăn ngon, còn bà kia nấu thì không ai buồn động đũa. Tại sao?
- Rõ ràng là bà kia không muốn hay không biết nấu ngon.
- Còn tôi thì nghĩ là do bà ta không để hết tâm hồn vào đó, không biết tâm hồn là gì, không thấy nó. Nó không phải là muối, là hạt tiêu, nhưng tôi thì tôi lại nghĩ nó chính là muối, là hạt tiêu đấy. Tâm hồn là một cái gì đấy rất tế nhị, khó hiểu. Cũng như độ sắc của dao cạo ấy mà, không thể nhìn mà chỉ cảm thấy thôi..
Trước chiến tranh là thế đấy. Người ta nói với nhau về những việc bình thường, nhỏ nhặt nhất, thế mà lúc ấy họ tưỏng không có gì quan trọng hơn chúng.
Trong tất cả những chuyện ấy có cái gì trần tục, thông minh, vĩnh cửu.Tất nhiên , con người không thể luôn luôn ở mãi trạng thái căng thẳng được. Và anh ta đã tích luỹ được sức dẻo dai chịu đựng ngay từ thời bình. Như một tia chớp, chiến tranh đã ập vào tâm hồn mọi người làm họ lo lắng và buộc họ phải thay đổi cách nhìn đối với bản thân, với người khác, với những việc mình làm. Và người ta đã nhìn thấy trong cuộc sống nhiều cái quan trọng hơn, nghiêm túc hơn, những cái mà trước kia họ không nhìn thấy. Chỉ sau giông tố, người ta mới thấy quý một ngày nắng đẹp.

[Cá Măng]

Như nhiều nhân viên khác trong ngành đường sắt, công nhân rèn của xưởng cơ khí Taiset cũng có người vào diện "không thể rút đi được", nhưng mặt trận vẫn ngày một cần thêm người.
Cả thợ quai búa của Viđonop là Phuát Ấcmetdinôp cũng được gọi ra mặt trận. Cạnh các tao tàu chở những người nhập ngũ là người thân và bạn bè của họ đi tiễn. Phụ nữ thút thít khóc, có lẽ vì theo thói quen thì nhiều hơn - lặng lẽ bình tĩnh nhưng không khóc to hơn và nức nở như hồi đầu chiến tranh. Đàn ông thì chỉ khịt khịt mũi, thỉnh thoảng mới dặn những ngưòi ra đi:
- Ngoài ấy nên cẩn thận..Chẳng còn bao lâu nữa.
- Nhớ chong chóng cho cái thằng Hitle chầu trời, không thì cái thằng trời tru đất diệt ấy cứ làm trận tuyến thẳng dần ra mãi.
Mẹ Phuát, một bà già đa cảm, dựa vào ngực rộng của con trai rồi không sao nhấc nổi khuôn mặt đẫm nước mắt của mình khỏi đó nữa. Những ngón tay xương xẩu, trắng nhợt của bà lão cứ bám chặt lấy chiếc áo ấm của con trai. Phuát im lặng ngước mắt tìm Viđonop: "Chẳng nhẽ bác ta không đến" Có lẽ anh ta là ngưòi vui sướng nhất khi nghe lệnh: "Tất cả vào toa"
- Thôi, tạm biệt mẹ! Mọi việc sẽ êm đẹp mẹ ạ! - Phuat nhấc bổng mẹ lên một cách nhẹ nhàng rồi đặt bà ra xa toa tàu. Vào ngồi trong toa, anh nghe người ta nói chuyện với nhau:
- Cái bác cùng làm với cậu ấy không thấy đến tiễn..
- Lão ta thế đấy, bủn xỉn, không muốn mở ví bao giờ..
Phuat nghe nói thế về Vidonop, thấy bực bội, khó chịu thay cho bác ta.
Bỗng Phuat nghe có giọng khàn khàn, quen thuộc của Vidonop:
- Này các cậu ơi, Phuat của tôi ở đâu?
- Tôi ở đây, bác Misa ơi!- Phuat thò đầu ra khỏi toa.
- Mình đến chậm một tý, cậu ạ- Viđonop dúi vào tay anh ta một cái hộp và một cái bọc nhỏ, hổn hển nói:- Cậu thông cảm, mình làm gì cũng chậm, được cái chắc chắn..Có thể chiến tranh sẽ chữa khỏi cái tật ấy cho mình..Trong hộp là rượu ngâm quả rừng, còn trong bọc là con dao cạo. Chú ý lấy thắt lưng da tốt mà miết! Mặt cậu rậm râu...
Viđonop bước từng bước ngắn dọc theo đoàn tàu đang tăng dần tốc độ, miệng còn lẩm bẩm một điều gì đấy...

Giamin được cử đến thay Phuát. Sau ngày hôm ấy, Xamorucop cho gọi người đội trưởng trẻ tuổi lên phòng họp, và vẫn không ngẩng đầu lên khỏi bàn, bác chậm rãi nói:
- Chúng tôi đang suy nghĩ nên chọn ai làm thợ phụ cho Vidonop, và quyết định chọn cậu..
- Thế còn đội và các bạn?
- Tạm thời, Côlia Xocolop làm đội trưởng, sau sẽ hay - vẫn bằng một giọng đều đều, thủ trưởng cơ khí nói tiếp - Cậu khoẻ, hơn nữa cũng chẳng còn ai. Đi đi, Samiliep, đi lại chỗ Viđonôp đi.
Tất cả đột ngột đến nỗi Giamin chẳng còn biết nói gì. Cậu không sợ công việc mới, nhưng chỉ nghĩ đến việc phải làm với Viđonop cậu cũng đã thấy lạnh sống lưng rồi.
- Cậu làm gì ở đây? - Viđonop cau có hỏi khi thấy Giamin lại gần chiếc đe của mình. - Đáng lẽ phải làm việc thì cậu lại lang thang thế này. Không ai trị được các cậu..
- Cháu à?...Cháu được cử lại đây quai búa thay Phuat, bác Misa ạ, - Gimin đáp.
- Nhưng tôi biết làm ăn quái gì với cậu! - Viđonop cáu kỉnh nói - Cậu tưởng đây là vườn trẻ à? Mà cũng chẳng phải xưởng nguội đâu. Ngoài cái đầu ra, ở đây còn cần sức lực nữa!
Các lò khác đã bắt đầu làm việc, mặc dù họ cũng có thợ phụ quai búa là thiếu niên, còn Vidonop vẫn chưa thôi càu nhàu văng tục chửi Hitle.

[Cá Măng]

Giamin không thể diễn tả bằng lời cái cảm giác khi cậu vào phân xưởng rèn.
Tiếng búa gõ liên tục, lanh lảnh của người thợ cả như đánh thức anh thợ phụ, đưa anh ta vào nhịp điệu công việc, ra hiệu cho anh ta khi nào thì phải thả sức quai búa thật mạnh , hay khẽ đập và rồi khi nào thì đập nghiêng, vừa đập vừa giữ, hay đập búa thật phẳng. Khi thợ cả gõ một tiếng giòn, vui tai là lúc thợ phụ phải chuẩn bị sức quai búa thật lực. Thanh sắt còn nằm trong lò nhưng anh ta đã hình dung trước cả quá trình công việc phải làm. Bây giờ thợ cả lôi từ lò ra như lôi từ miệng một núi lửa nhỏ thanh sắt rắc các bọt như bọt tuyết màu đỏ rồi đập khẽ xuống đe. Bụi tuyết đỏ bay khắp nơi, bắn cả vào mắt. Trong giây lát mắt lóa cảm thấy tối đi. Nhưng ngay lúc đó người thợ quai búa đã hạ búa xuống đe, cẩn thận như hạ búa xuống mặt kính, và rồi tiếng đập vang lên khắp phân xưởng như tiếng một chiếc hạc cầm sai dây. Tiếng búa con của thợ cả phụ theo, như muốn yêu cầu anh ta giữ đúng nhịp của mình. Sau mỗi lần đập, từ dưới mặt búa tạ lại vang lên những tiếng, lúc đầu nghe nặng nề, sau thanh hơn, gần giống tiếng búa con của thợ cả.
Miếng kim loại vặn vẹo dưới sức nặng của búa, đỏ bừng vì tức giận, ùn lên mặt những vẩy nhỏ màu xanh đen. Sau đó thợ cả nhúng cái chi tiết đã hoàn thành vào một chiếc thùng đựng nước, nó kêu xèo xèo, sủi bọt rồi nằm im. Ngón tay người thợ quai búa luôn căng thẳng, vất vả bám chặt vào cán búa. Khuôn mặt mệt mỏi, mồ hôi nhễ nhại của thợ cả để lộ vẻ hài lòng. Lửa trong lò đã ngả sang màu hồng nhạt như màu hoàng hôn. Thợ cả nhanh nhẹn quấn một điếu thuốc, châm lửa rồi cắm vào miệng thợ quai búa. Anh này rít một hơi thật sâu, đưa những ngón tay run run đỡ lấy nó...Lần nào cũng thế..
- Có biết quai búa tạ không? - cuối cùng Viđonop hỏi - Phải cho thêm tý nước vào lò. Nhiệt độ tăng, lửa tập trung hơn, nhiều ô xy hơn, lại đỡ tốn than hơn. Tiết kiệm hơn. Ở nhà chắc cháu cũng tiết kiệm củi chứ?
- Cháu biết rồi, bác Misa ạ. Mấy anh thợ quai búa vẫn hay kể chuyện với cháu - Giamin vội đáp.
- Thôi được, để xem sao. Nhưng với cậu chiếc búa này cán hơi dài đấy. Phải thay cán khác mới được - vừa cho những chiếc đinh ray vào lò, Vi đô nôp vừa nói.
- Không sao bác ạ, cháu dùng cũng vừa.
- Thế à, nghĩa là cũng đã lớn, phải không?
Vi đô nôp từ từ lôi từ lò ra một chiếc đinh đã ngả màu sáng trắng, nóng bừng như trong nhà tắm ra, rồi vứt lên mặt đe.
- Nào, bắt đầu! - Vi đô nốp thét lên và lập tức bác ta trở nên sôi nổi, linh lợi, người thẳng ra, giọng trẻ lại, vẻ mặt ảm đạm biến mất trong đôi mắt đang tỏa sáng. Giamin hăng hái quai búa tạ xuống chiếc đinh đang bắn các tia lửa như nện xuống kẻ tử thù của mình.
- Đập gì mà như phá búa thế? Khẽ thôi!- Vi đô nôp nói qua kẻ răng rồi đặt nghiêng trên đe chiếc đinh bây giờ có hình lưỡi chó. Giamin không nghe bác nói. Chiếc búa tạ giáng mạnh xuống mép mỏng của chiếc đinh nhưng không trúng, đập vào mặt đe..làm thành một tiếng chói tai, đắc thắng nổi hẳn lên trong tiếng ồn ào chung của toàn phân xưởng. Chiếc búa tạ gặp mặt đe bóng loáng, bật trở lại như một chiếc lò xo..
Vi đô nôp và những người thợ rèn khác chạy tới đứng quanh Giamin đang nằm sóng soài trên mặt đất.
- Thế này thì chẳng mấy chốc mà về chầu ông tổ..
- Kìa sao xúm cả lại đây thế này? Cho cậu ấy thở nữa với chứ!- Vi đô nôp nói một cách vụng về nhưng đầy vẻ sốt sắng. Bác ta lại trở nên già và còng lưng như cũ.
Giamin hé mắt, ngạc nhiên nhìn những người công nhân đứng quanh mình. Cậu định mỉm cười, nhưng trong đầu ù ù, rồi lại nhắm mắt. Tiếng ù ù biến mất. Cậu nghe rất rõ tiếng Vi đô nôp đang nói:
- Có lẽ ổn cả, nằm chốc nữa sẽ khỏi...

[Cá Măng]

Cách một ngày sau, Vi đô nôp đến thăm người thợ phụ của mình. Hồi lâu bác đứng ở phòng ngoài cẩn thận phủi tuyết khỏi dôi ủng. Bác vào nhà sau khi thím Samsura hé cửa, hỏi:
- Ai đấy? Mời vào!
Vi đô nôp vội nói ngay với vẻ của một người có lỗi:
- Rất tiếc là chuyện đã xảy ra như thế..
- Mời vào, mời vào..Công việc thì bao giờ chẳng vậy. Nó còn trẻ, dần sẽ khôn lên. Mời bác vào trong này.
Giamin nằm trên một chiếc giường gỗ, trên chăn còn đắp thêm một chiếc áo ấm. Thấy thợ cả của mình đến, cậu định nhỏm dậy.
- Nằm yên, nằm yên, bác đến một chốc thôi. Thế nào, không sao chứ?- Vi đô nôp nói, tay vò nhàu chiếc mũ bịt tai.
- Đầu cháu váng lắm..Nhỏm dậy một chút là tất cả quay tròn hết. Mời bác ngồi xuống, bác Misa, - Giamin chỉ tay vào chiếc ghế.
- Bác cũng đã từng bị thế này. Phải nằm yên một thời gian...
Cả hai đều im lặng. Vi đô nôp quay chiếc cổ gày gò, nổi gân xanh, nhìn các bức ảnh trên tường.
- Bác vội à, bác Misa?
- Không, vội gì đâu. Bác mang cho cháu cái này đây - Vi đô nôp cho tay vào ngực, rút ra một chiếc hộp đựng dao cạo tự làm - Cái này thì tha hồ dùng suốt đời. Bác rèn nó từ khi còn làm việc với thầy của bác là Curơghin. Bác có ba cái tất cả. Hai cái đã cho những người nhập ngũ...Chiến tranh thì chiến tranh nhưng chiến sĩ mà râu ria xồm xoàm kể cũng khó coi...
- Ôi, bác Misa, không...Giamin ngắm con dao, nói - Một con dao quý thế này...
Mẹ Giamin đi lại:
- Bác cho cháu làm gì? bà ngạc nhiên. Cháu đã có râu đâu mà dao với kéo. Hơn nữa lại quý thế này. Mà bác cũng cần có cái mà dùng chứ.
Vi đô nôp đỏ mặt, thậm chí đôi má lâu nay ám khói và lửa lò rèn cũng ửng đỏ, nhưng rồi mặt bác trở lại ảm đạm ngay.
- Cầm lấy, Giamin, cầm lấy! Chúng ta sẽ làm cái khác cho những người nhập ngũ, để họ cạo râu mà nhớ đến chúng ta! - Rồi bác sôi nổi nói tiếp: - Cháu biết không, người ta định để thầngPhêđi thay cháu. Cái thằng mặt đầy tàn nhang ấy mà. So với cháu thì hắn chẳng đáng một xu. Bác đốc công bảo thế này: "Không, nhất định không! Tôi phải làm việc giúp mặt trận mà anh định giao cho tôi một người thợ phụ như thế à? Rồi búa tạ cũng làm nó gãy cột sống mà chết thôi. Không, tôi sẽ giữ nguyên Giamin, cương quyết không thay ai cả" Bác nói với đốc công thế đấy.
- Cảm ơn bác, bác Misa - Giamin định nhỏm dậy - Cháu sẽ cố gắng và làm việc không kém Phuát đâu..Cháu sắp khỏi rồi..
- Này, này - Vi đô nôp bảo cậu - Nằm nghỉ đã..
Vi đô nôp ra về cũng bất ngờ như khi đến. Thím Samsura lặng lẽ nhìn theo và lắc đầu.
-Hóa ra thế đấy, con ạ. Mẹ biết bác ta hơn chục năm nay. Ai cũng bảo là người không chan hòa, cáu kỉnh, bủn xỉn..Và chính mẹ, của đáng tội, cũng vẫn cho là thế. Ấy vậy mà thực tế bác ta là một người hoàn toàn khác. Con tiếp xúc với một người tốt, dù ngưòi ấy suốt đời chỉ tiếp xúc với gang, với sắt.

[Cá Măng]

Chương IX - Một nhân vật mới
Bác sĩ tạm thời cấm Giamin học tiếp: cậu bị chấn động não.
Mấy ngày qua, hiệu trưởng Ruvim Ixacovich đến thăm cậu.
- Chào em, Giamin- đứng ở ngưỡng của, ông lau lau mắt kính rồi mỉm cười đặt kính lên mũi: - Thầy lại thăm em, xem có giúp em được gì không. Sức khỏe thế nào?
Có tiếng khe khẽ của mẹ Giamin từ hầm nhà vọng lên:
- Giamin, hình như có ai đến thì phải..
- Vâng, thầy hiệu trưởng...- Giamin hoảng sợ đáp.
- Thầy hiệu trưởng? Sao con không gọi mẹ một tiếng? Thế mà mẹ cứ ngồi nhặt khoai dưới này, không hay biết gì.
Một chốc sau đã thấy thím Samsura từ dưới bếp đi lại.
- Chào thầy...Cảm ơn thầy đã đến thăm cháu. Để tôi đi đặt ấm nước...
- Ấy không, không cần đâu bác ạ. Tôi tới nói chuyện một tý rồi lại phải đi ngay thôi mà. - Ruvim Ixacovich ngồi xuống chiếc ghế cạnh người ốm.
Giamin cảm thấy lúng túng. Cậu không bao giờ nghĩ là ông hiệu trưởng có thể tới thăm cậu.
Còn bối rối chưa đáp lại đầy đủ lời chào của thầy giáo, Giamin đã vội nói một mạch:
- Vâng, xin mời thầy ngồi..Không hiểu em có được thi lại một lúc cùng các bạn không? Em sẽ không tới trường nhưng em sẽ học ở nhà. Các bạn sẽ đưa bài học và bài kiểm tra cho em..
Sau khi ông hiệu trưởng tới xưởng cơ khí gặp đốc công Xa mô ru côp và yêu cầu bác ta nói với các công nhân trẻ về việc tiếp tục học, nhiều cậu đã viết đơn, nhưng không phải ai cũng theo học đến cùng: một số học được một tuần đã thôi, số khác bỏ khá nhiều giờ, còn Giamin, tuy có lúc vắng mặt nhưng bài tập về nhà bao giờ cũng cố làm đầy đủ.
- Biết làm thế nào được, năm nay có lẽ phải chịu thôi, đành phải chờ vậy - ông hiệu trưởng nói.
- Không, thưa thầy, không ạ! Phải mất một năm thì tiếc lắm! - Giamin nói to.
Ruvim Ixacovich đứng dậy, chậm rãi đi đi lại lại trong phòng. Thím Samsura ngồi ở một góc cố không quấy rầy hai ngưòi đang nghiêm túc nói chuyện với nhau.
- Giamin ạ, em biết đấy, sức khỏe không phải là chuyện thứ yếu. Em cần suy nghĩ cẩn thận, và hỏi ý kiến bác sĩ lần nữa. Nên chờ thu tới, khỏe hẳn thì lúc đó mọi việc sẽ tốt đẹp.
- Thưa thầy không, chỉ cần thầy cho phép, các bạn sẽ giúp em..- Giamin khẩn khoản nhìn ông hiệu trưởng.
Ở Taiset, hiệu trưởng là ngưòi mới đến. Ông sơ tán từ Kiep tới. Trong lúc đi đường, một lần gặp máy bay địch oanh tác, cả nhà ông đã chết, còn ông bị thương, tới Taiset và ở hẳn lại đây, thay thầy hiệu trưởng cũ Caxepxki, một người còn trẻ và rất cương nghị.
Ruvim Ixacovich có đôi vai hẹp, vẻ mặt ốm yếu. Đôi mắt màu ô liu hơi lồi của ông đượm buồn. Cặp môi dầy hoàn toàn không thích hợp với khuôn mặt nhỏ, hầu như trẻ con của ông.
- Người giúp em phải là người rất nghiêm chỉnh - ông hiệu trưởng liếc nhìn Giamin qua cặp kính dày.
- Tamara Crưgianôva hứa sẽ giúp em - Giamin buột miệng nói và lấy làm xấu hổ.
- Ừ, kể ra cũng biết chọn người đấy. Cô bé là một ngưòi nghiêm chỉnh, giỏi toán và cái quan trọng nhất là biết độc lập suy nghĩ. Thế cô ta đồng ý chưa?
- Có lẽ...Chắc chắn là thế..
- Nếu vậy, theo tôi, em có thể dự thi với tư cách thí sinh tự do được - đôi mắt ông hiệu trưởng ánh lên- Tất nhiên, chúng tôi còn phải hỏi thêm ý kiến bác sĩ. Còn em thì phải chăm chỉ và kiên trì đấy. Tôi phải nói trước với em điều đó, mặc dù các thầy giáo đều nhận xét tốt về em. Em nên nhớ rằng sau lớp chín, chỉ còn một năm nữa là thi tốt nghiệp...À, mà sao tôi nói nhiều với em như thế nhỉ? - đôi mắt ông lại ánh lên sau cặp kính - Tôi nghe nói chính em cũng chịu trách nhiệm về tính mạng người khác và em là một đội trưởng ưu tú phải không?
- Bây giờ đội trưởng là Côlia Xocolop. Họ sẽ bố trí em đi đâu, em chưa biết...Có điều em sẽ đi học..
- Được, chúng ta đồng ý với nhau như thế. Chắc bây giờ thế nào người ta cũng giao cho em một việc nào đó nhẹ nhàng hơn - Ông hiệu trưởng tạm biệt Giamin và thím Samsura rồi bước ra cửa, nét mặt lại đượm buồn như cũ.

[Cá Măng]

Hôm sau Giamin tới trường gặp Tamara. Cậu có thể tới thẳng nhà nhưng ngại gặp mẹ cô ấy. Bà là một phụ nữ người thấp, chắc, linh hoạt, và không hiểu sao lần nào gặp Giamin cũng có vẻ không niềm nở lắm. Hơn nữa cậu cũng xấu hổ vì sợ ngưòi cậu bốc mùi dầu mỡ và than cháy. Và hơn nữa, cậu có cảm giác là thế nào mẹ Tamara cũng đoán biết được tình cảm của cậu, sẽ nổi giận và hoàn toàn cấm không cho con gái mình gặp cậu nữa. Đó mới là điều đáng sợ nhất.
Đứng chờ chuông báo giờ ra chơi cạnh phòng gửi áo ngoài, Giamin đi lên tầng hai, nơi học sinh các lớp trên học. Hai năm qua cậu lớn hẳn lên. Bây giờ cậu lấy làm lạ khi thấy các học sinh nam đồng tuổi với cậu, mà sao không chín chắn, hời hợt, chạy đi chạy lại, xô đẩy nhau nói cưòi ầm ĩ, còn các cô bé thì chẳng hiểu vì sao lại kêu thé lên thế. Ở chỗ cậu làm việc mà thế thì thế nào cũng bị ngưòi lớn khiển trách hay bị bạt tai nữa là khác.
Giamin hết sức ngạc nhiên khi thấy Tamara đi ngang cùng với một cậu lại mặt điển trai nào đó mà không nhìn thấy cậu. Cậu này đang say sưa kể cho Tamara nghe một câu chuyện gì đấy, đầu hơi nghiêng về phía cô bé. Giamin chú ý thấy chốc chốc cậu ta lại sờ lên mái tóc xoăn của mình như muốn biết tóc có còn ở trên đầu hay không. Rồi như một chiếc máy, Giamin cũng vô tình sờ lên mái đầu bù xù như lông nhím của mình, và lần đầu tiên cậu lấy làm tiếc là đầu của cậu húi ngắn. Cậu không bao giờ nghĩ rằng mái tóc có thể tôn vẻ đẹp của một người đến như vậy.
Tamara chăm chú nghe và cũng vừa mỉm cười vừa nói chuyện với cậu ta, rồi cậu này cầm tay cô, kể một chuyện gì đó chắc vui lắm vì Tamara đã phá lên cười . Giamin không còn thấy các cậu con trai đang chạy đi chạy lại, không còn nghe ngưòi khác chào mình, hỏi mình nhũng gì. Trước mắt cậu bây giờ chỉ có Tamara đang mỉm cười và cái cậu công tử bột đỏm dáng mới tới Taiset kia. Rõ ràng là hắn cảm thấy nhiều người đang chú ý tới mình, và vì thế tỏ ra rất kênh kiệu. Giamin muốn đến kéo Tamara khỏi cái cậu lạ mặt bụ sữa, đang đi đôi giầy da bốc can bóng lộn lên một cách khiêu khích kia. Giamin cảm thấy đôi chân mình như mọc rễ xuống đất, đôi chân được bọc trong đôi giầy chắp vá bằng những mảnh ủng da cũ có đế làm bằng lốp ô tô không hề biết mòn là gì. Cậu bực bội hết sức, và hình như quên cả việc đến đây làm gì nữa. Lần đầu tiên trong đời, Giamin cảm thấy ghen tị với những người mặc đẹp và sạch sẽ hơn mình.
Bỗng Tamara nhìn thấy Giamin. Cô đỏ mặt gỡ tay cậu kia, đi lại gần Giamin:
- Có chuyện gì xảy ra thế? Công việc thế nào? Sẽ học chứ? Khỏe không?- cô bé dồn dập hỏi và giới thiệu cậu kia đang di lại gần với Giamin. - Các cậu làm quen với nhau đi. Đây là Daixep Valê ra cũng là người Matxcova. Bố cậu ấy được cử xuống đây công tác...

[Cá Măng]

Giamin ngắm Valê ra, vất vả lắm mới tự kiềm chế nổi để không nói một câu gì đó thật đau, thật cay độc...
- Kìa, làm quen với nhau đi! - Tamara lại nhắc.
- Valê ra, cậu ta tự giới thiệu, chìa bàn tay trắng cho Giamin, chiếc đầu đẹp hơi ngả về phía sau.
- Giamin, - Giamin nói qua kẽ răng rồi chìa bàn tay ngả màu nâu vì khói và gỉ sắt, với những ngón tay ngắn.
Tiếng chuông réo cắt đứt câu chuyện của họ.
- Valê ra vào trước đi, Tamara nói rất âu yếm, Giamin cảm thấy như thế - mình cần phải nói chuyện với Giamin một lát và sẽ vào ngay bây giờ - không hiểu sao mặt cô bé bỗng từ từ ửng đỏ.
Cậu kia đưa mắt nhìn Giamin từ đầu đến chân, khẽ uốn cong đôi môi mọng nước rồi bỏ đi vào lớp, tiếng đế giày kêu rất rõ. Giamin không biết nên bắt đầu thế nào. Bỗng Giamin nói một mạch, nói rất nhanh:
- Tamara biết không, lúc đầu mình tưởng cậu ta đẹp trai. Sau trông kỹ ra thì chẳng thấy gì đặc biệt cả. Con trai ở đây khối đứa còn hơn thế. Kể ra cậu ta ăn mặc cũng khá diện, và mái tóc...
- Cậu nói về ai thế? - Tamara ngắt lời.
- Không đoán ra à? Về ông bạn người Matxcova của Tamara đấy. Người cầm tay Tamara dắt đi và kể một chuyện gì đấy vui vui ấy mà..
- Thì đã sao? Can gì đến cậu? - Tamara quay phắt người bỏ chạy vào lớp.
Trong giờ học Tamara nhận được một mảnh giấy của Valê ra :"Cái cậu quê kệch vừa đến kia là ai? Tên gì mà kỳ thế? Tay mình mãi bây giờ vẫn còn bốc mùi dầu hỏa! D.V"
Tamara đọc xong, không thể tin được đấy là Valê ra viết,một người bao giờ cũng được thầy giáo, nêu gương cho người khác học tập: nào cậu ta lịch sự, quần áo lúc nào cũng gọn gàng, còn mái tóc thì được chải chuốt cẩn thận, và không bao giờ đi học muộn..
Không hiểu sao các thầy giáo cứ làm ra vẻ không biết là hàng ngày Valê ra được người khác chở đến trường bằng chiếc xe có con ngựa khỏe và nhanh kéo..
"Hừ, đồ bám váy con gái! Lại dám nói: mãi bây giờ tay còn bốc mùi dầu hỏa! Nếu Giamin là đồ quê kệch thì mày chỉ là một con thỏ" Tamara giận dữ nhìn về phía Valê ra rồi đưa mảnh giấy cho Nhura.
- Hắn nói về ai đấy?
- Về Giamin..
- Giamin à? Cậu ta đến đây?
- Ừ, lúc ra chơi...
- Valê ra có biết gì về cậu ấy đâu mà mói thế? Còn cậu trả lời thế nào? - Nhura không nhận thấy mình đã to tiếng từ lúc nào. Cô giáo quở trách hai cô bé. Họ im lặng trở lại. Nhưng một chốc sau, Nhura không nén nổi, lại thì thầm: - Mình nói cậu biết là Valê ra của cậu không đáng xách dép cho Giamin đâu.
- Sao cậu bảo Valê ra là của mình?
- Cô giáo lại quở trách hai người lần nữa:
- Nhura, chú ý nghe giảng, kẻo chốc nữa lại bảo là không hiểu gì.
Nhura ngoan ngoãn gật đầu, nhưng ngay lúc ấy cô mở nắp bàn viết lên và nói thầm:
- Sao cậu có thể đi cùng với một thằng kênh kiệu như hắn trong giờ ra chơi được nhỉ?
- Thì chính cậu cũng chẳng xuýt xoa khen cậu ta là gì: "Chà, cậu ấy mới lịch sự làm sao, đẹp trai làm sao, mới trông cũng đã biết là người Matxcova" - Tamara cãi lại.
- Mình..mình nghĩ như vậy.
Thì thầm với nhau được một lúc, đôi bạn đã thảo được câu trả lời như sau :"V.D. Không ngờ cậu là một người xấu, độc ác như thế. Từ nay không được đến gần bọn mình. Còn lâu cậu mới bằng bọn con trai ở đây. Tay cậu không bốc mùi dầu hỏa thật, nhưng toàn người cậu lại sặc mùi kênh kiệu, tự mãn. Một cậu công tbột rất hợm mình, không hơn không kém!" Nhura còn muốn viết thêm một câu gì đấy, nhưng Tamara ngăn lại:
- Thôi, thế cũng quá lắm rồi....
Một tuần sau, Nhura và Tamara đi quanh quẩn cạnh nhà Giamin chờ cậu đi làm về.
Trời tối dần, tuyết ngả màu xanh nhạt. Sao bắt đầu nhấp nháy trên bầu trời. Trăng đầu tháng treo lơ lửng như chiếc khuyên vàng. Lạnh như cắn vào da thịt mà mãi vẫn không thấy Giamin đâu.
- Chắc cậu ta đã về nhà rồi - Tamara phá tan sự im lặng - Mà mình thì cứ đứng chờ thế này..
- Chẳng nhẽ về rồi mà mình không nhìn thấy?
Hai người lại im lặng.
- Mình nhớ Matxcova quá! - Tamara nói.
- Cậu sướng thật đấy, được sống ở Matxcova - Nhura thở dài- Ở đấy nhà to xây bằng gạch, và xe điện, tàu điện ngầm..Còn mình thì chẳng biết gì ngoài Taiset này. Suốt đời chưa vào rạp hát...Cậu là người hạnh phúc...
- Ở Taiset cũng thích. Bên cạnh là rừng, mùa hè rất nhiều hoa. Người ở đây tốt, các bạn chân thành..
- Thật thế à? Cậu cũng thích ở đây?
- Thích lắm, Nhura ạ. Về Matxcova mình sẽ rất nhớ đây. Chà, sau chiến tranh nếu cậu và các bạn trai của chúng mình tới Matxcova chơi thì hay quá. Mình sẽ dẫn các bạn đi xem hết mọi nơi trong thành phố: công viên, rạp hát, viện bảo tàng..
Mải nói chuyện, hai cô không nhìn thấy Giamin đang lại gần. Cậu này muốn lánh mặt nhưng Nhura kịp ngăn lại:
- Xem kìa, người ta đứng chờ dễ đến một tiếng đồng hồ rồi mà cậu ta lại định...có ai xử sự như thế bào giờ không? Sao lặng thinh thế? Hay không nhận ra bọn mình?
- Không nhận ra...
- Sao cậu không tới trường? - Nhura hỏi và khoác tay Giamin
- Thế này là thế nào? - Giamin lúng túng, định gỡ tay Nhura.
Còn Nhura thì vẫn tiếp tục nói liến thoắng:
- Cậu biết không, Tamara đã cho Valê ra một bài học nên thân, hai tai cứ tha hồ mà vểnh lên. Không tin à? Hỏi Tamara mà xem.
- Gì mà phải hỏi, chính mình đã nhìn thấy họ - Giamin đáp, giọng bực bội - Lúc ấy hai tai cậu ấy đã vểnh lên rồi, nhưng Tamara làm ra vẻ không nhìn thấy...Giamin quay sang Tamara: - Thôi chào các bạn, mình về, ở nhà có việc.
- Khoan, khoan đã! - Nhura lại khoác tay Giamin. Hai cậu nói chyện với nhau đi. Để mình chạy về nhà, kẻo mẹ mình lại trách. Còn phải vắt sữa cho bò...Nói rồi cô bé ù té chạy.
- Nhura! - Tamara gọi và bước hai bước về phía bạn gái. - Cậu chạy đi đâu thế?
- Nào, sao còn đứng lại? Chạy theo đi kẻo không một mình tớ ăn thịt mất bây giờ..- Giamin chua xót nói, nhưng trong thâm tâm cậu hoảng sợ nghĩ bụng: Bây giờ Tamara sẽ bỏ chạy mất, nếu vậy thì sao? Lâu lâu không thấy cô bé,cậu đã thấy buồn.
- Mình có việc muốn nói với cậu! Tamara bỗng nói - Mặc dù cậu đang vội về nhà...
Tamara quay người bước đi. Cô bước chậm rãi như đang dạo chơi. Cô nghe có tiếng chân sau lưng. Cô ngoái đầu lại: Giamin đang vội vàng đuổi theo. Họ đi cạnh nhau, không ai nói một lời nhưng rất hiểu nhau. Cả hai đều thấy nhẹ nhàng, sung sướng, quên hết cả giận dữ. Tuyết lạo xạo dưới chân nghe thích đến nỗi muốn hát vang lên, muốn chạy, chạy thật xa, thật xa...Khó mà tin được chỉ mấy phút trước đấy họ còn ngại ngùng không dám nhìn mặt nhau.
- Giamin có muốn khoác tay mình cùng đi không? - Tamara bỗng hỏi.
- Mình sợ làm bẩn áo Tamara - Gimin lúng túng nói. - Bành tô của Tamara mới quá, mà của mình thì thế này..
- Thì đã sao! Mình muốn Giamin khoác tay mình cùng đi.
- Thật à? Giamin vụng về khoác tay cô bé, khẽ nói: ấm quá..
- Ừ...Tamara gật đầu, khẽ rùng mình vì lạnh.
Họ đi với nhau rất lâu và lấy làm sung sướng là trên đời này chỉ có mình họ.
Tới nhà Tamara họ dừng lại. Giamin hỏi Tamara có định giúp cậu học không. Cậu rất muốn trong năm nay cũng học xong lớp chín để không bị thua Tamara. Sau này họ sẽ cùng thi vào đại học, có thể cùng vào một trường nữa.
- Giamin lại chỗ mình, chúng ta cùng học với nhau, - Tamara đồng ý ngay.

[Cá Măng]

Thấy con về, thím Samsura càu nhàu:
- Thức ăn nguội hết cả rồi. Trời đã khuya mà con cứ ở đâu đâu, làm mẹ lo sợ không để đâu cho hết..
- Con ghé vào trường, mẹ ạ, hôm nay có dạ hội mà, - Giamin ngập ngừng thanh minh.
- Thế mà người rét cóng lên như thế à - bà mẹ cố giấu nụ cười trên môi.
Giamin rửa ráy cẩn thận rồi đứng trước tấm gương nhỏ, tróc thủy ngân treo trên chiếc đinh, sờ vào mái tóc nham nhở của mình, nói:
- Mẹ ạ, từ nay con không cắt tóc ngắn nữa, được không? Cắt thế hai tai vểnh ra, và đầu thì trông cứ như là cái gì ấy..
- Chờ chiến tranh kết thúc, tha hồ con muốn cắt kiểu nào thì cắt. Để tóc dài thì phải gội luôn, và xà phòng phải tốt..
- Ở trường con thấy một cậu mới tới có mái tóc đẹp lắm! - Giamin nói rồi ngồi xuống bàn ăn.
Giamin học với Tamara chỉ vẻn vẹn được hai hôm. Cùng học có cả Nhura. Các cô bé thay nhau giúp đỡ cậu.
Nhura thích tự mình nói nhiều hơn và lấy làm hài lòng khi Giamin nói: "Mình hiểu cả rồi" Còn Tamara thì giảng xong thế nào cũng bắt nhắc lại.
Nhưng mình đã hiểu rồi cơ mà - Giamin bướng bỉnh đáp.
- Tốt lắm, giấy đây, chứng minh lại định lý xem nào.
Việc học của họ bị ngắt quãng một cách đột ngột. Một lần mẹ Tamara đi làm về, nói với cô con gái:
- Bây giờ thì tôi hiểu sao hôm qua tôi bị điểm ba..
- Mẹ ơi, nhưng chúng con học với nhau. Con và Nhura phải giúp cậu ấy - Tamara định cãi lại.
- Con giúp cậu ấy, còn chính con thì học thế nào? Chẳng bao lâu thì đến lượt phải giúp con.
- Kìa, sao bác lại nói thế - Nhura lên tiếng bênh vực bạn và bắt đầu xếp sách vào cặp.
Mẹ Tamara không chú ý đến Nhura, vẫn tiếp tục trách con gái:- Cứ giúp đi, để rồi phải đúp lại năm nữa..
- Mẹ! - Tamara òa lên khóc, bỏ chạy ra khỏi phòng.
Giamin muốn lặng thinh, nhưng không nhịn được nữa, nói: - Sao bác lại làm phật lòng Tamara thế?
- À, ra còn thêm anh bênh cô ta! Tự tôi, tôi cũng biết phải làm gì. Bản thân mình đã thiếu giáo dục lại còn muốn bày vẽ cho người lớn.
- Ta đi thôi, Nhurơca - Giamin nói và vì quá kích động, đã đongưowicj mũ trước quay ra sau.
- "Nhurơca, Tamarơca". Đến cả xưng hô lịch sự cũng không biết.
Nhura và Giamin bước ra khỏi phòng.
Sau lần ấy có đến một tháng rưỡi Giamin không gặp lại Tamara. Không hiểu sao cậu cảm thấy hơi ngượng. Cậu học ở nhà một mình, buổi tối đến nhà ông hiệu trưởng nhờ ông giúp đỡ. Ruvim Ixacôvich không những chỉ bảo cho cậu phải học phần nào, mà còn giảng giải để cậu hiểu những định lý phức tạp.

[Cá Măng]

Chương X - Chia tay
Mùa xuân năm 1944 ở Taiset tuyết đồng loạt tan nhanh. Tháng Tư, nước từ mái nhà tí tách từng giọt nhỏ xuống đọng thành những vũng băng nhỏ cạnh nền nhà. Mái nhà lởm chởm những que băng dài và nom giống như những chiếc lược khổng lồ, sặc sỡ đủ các màu dưới ánh hoàng hôn. Những con bò sữa đứng sưởi hàng giờ liền dưới ánh mặt trời, hai hông căng phồng, thỉnh thoảng lại rống lên như muốn gọi ai, không hề bận tâm tới mấy con gà mái đang đậu trên lưng.
Ngoài đường đã thấy ngỗng xuất hiện. Chúng chạy khắp nơi, đập đôi cánh to nhưng yếu, nhấc mình lên không một tý rồi lại rơi ngay xuống đất. Chúng ngửng đầu, vỗ cánh lia lịa như muốn ôm ai vào lòng, rồi dang rộng cánh, kêu lên quang quác.
Chim sẻ xù lông đứng sưởi ngoài nắng, mặt trời kích thích chúng, làm chúng vô cớ ẩu đả nhau chí tử.
Giữa tháng tư, các đống tuyết bắt đầu tan, bốc hơi trắng. Hàng giờ liền, những chú mèo nằm duỗi người sưởi nắng trên các nền nhà vừa tan tuyết.
Vào một trong những ngày như thế, Nhura đã chạy tới xưởng cơ khí, gọi Côlia ra ngoài.
- Hừ, cũng bí mật gớm! - Gôga nhìn theo bạn.
- Chắc là cần phải thế - Vichia phụ theo.
Nhura nói với Côlia một điều gì đấy rất nhanh rồi lại bỏ chạy ngay.
- Nhura đến có chuyện gì thế? - Giamin tạm rời Viđô nôp một chốc, hỏi.
- À, có tý việc - Côlia khoát tay nói, chăm chú đặt thanh ốp vào máy.
Các công nhân khác cũng chú ý đến Nhura, bắt đầu trêu Côlia:
- Côlia nhà mình bắt đầu đã biết thế nào là mùa xuân rồi đấy, các cậu ạ...
- Cô bé thậm chí không thèm để ý là cậu chàng hơi bẩn một tý..
- Trông khá đấy chứ, có vẻ lanh lẹn lắm!
"Giá Tamara cũng đến đây nhỉ, dù chỉ một lần thôi, để xem mình làm việc thế nào! - Giamin nghĩ - Tamara sẽ biết được là đôi lúc phải dũng cảm bảo vệ đồng chí của mình khi họ bị người khác đối xử không công bằng. Trong những giây phút như thế mà mình có lúng túng, lo lắng một tý cũng không sao. Bác Vi đô nôp vẫn thường bảo: "Cái quan trọng, cháu ạ, là bao giờ cũng phải nói thẳng sự thật. Như cháu bây giờ chẳng hạn, vì cháu là người có lương tâm trong sạch, nên cháu dũng cảm. Thế là tốt!" Hay bọn con gái thích những thằng như Valê ra hơn nhỉ? Bao giờ cũng sạch sẽ, chải chuốt, phẳng phiu, không chê vào đâu được. Không chừng mình cũng muốn được như thế. Nhưng, lúc ấy ai sẽ làm việc cho mặt trận, ai nuôi mẹ?"

Biết bao người tuổi cậu đang làm việc bên các cỗ máy! Tất nhiên, Giamin biết là còn có nhiều bậc cha mẹ tìm mọi cách, chính đáng có, không chính đáng có, để che chở cho các cậu công tử bụ sữa của mình. Khi họp thì họ nói rất hay, là phải hy sinh tất cả cho tiền tuyến, ai nghe cũng phải tin. Ấy thế mà thực tế lại... Tại sao người lớn lại nhiều khi không làm đúng như lời mình nói nhỉ?
Mải suy nghĩ, Giamin không nhận thấy Côlia đang đứng sau lưng, vẻ như muốn nói một điều gì đó với cậu.
- Mình gọi mấy lần rồi - Côlia lay vai bạn - Nghe này, Nhura đến đây, người ta trêu mình, nhưng chính là đến vì cậu đấy.
- Chỉ khéo bịa!
- Mình có bịa đâu...Nhura bảo ngày mai Tamara sẽ về Matxcova và nhắn cậu tối nay chín giờ chờ ở cổng nhà cậu. Tamara và Nhura sẽ tới, và bảo mình cùng đi với cậu nữa. Nhura bảo mình cùng đi.. - mắt Côlia ánh lên, và mặc dù đang dính đầy muội than, Giamin vẫn thấy má bạn ửng đỏ.
- Về Matxcova à? - Giamin hoảng sợ hỏi.
- Chứ sao! Nghe nói vé mua rồi, bố Tamara đánh điện gọi về.
Giamin nóng lòng chờ ngày làm việc kết thúc. Chưa bao giờ thời gian chậm chạp trôi như hôm ấy. Mấy lần cậu chạy vào xưởng dụng cụ xem đồng hồ. Vội vàng xếp gọn dụng cụ làm việc xong, cậu yêu cầu đốc công tiếp nhận sản phẩm của mình trước, rồi ba chân bốn cẳng chạy bổ về nhà.
Cậu rửa ráy qua loa, ăn qua loa, rồi bảo với mẹ là đi xem chiếu bóng, mặc bộ complê của anh và khoác chiếc áo khoác còn sạch vào ngưòi rồi chạy ra đường.

[Cá Măng]

Đêm xuân tối như mực. Mặc dù trời đầy sao, nhưng chỉ đứng cách nhau dăm bước là đã không thấy gì. Giamin nhìn xoáy vào những người qua lại, chăm chú đến chóng mặt. Cậu tưởng như đứng chờ ở đây đã lâu lắm. Cậu đã thoáng lo: "Nhỡ Tamara ốm không đến được thì sao? Hay có thể bà mẹ không cho cô đi? Hay đáng sợ hơn cả là biết đâu Valê ra đã đến nhà Tamara".
Bỗng từ bóng tối, Côlia xuất hiện. Cậu ta bâng quơ hỏi Giamin:
- Chờ lâu chưa?
- Mới ra thôi... Giamin nói dối bạn.
- Thế là đúng. Ta đâu phải mất hàng giờ để chờ người khác.
Các cô gái xuất hiện. Nhura vui vẻ, còn Tamara thì buồn và ít nói.
- Ta đi thôi, Côlia - Nhura nói không chút ngượng ngùng, khoác tay Côlia kéo đi.
- Đi đâu? Hai người? - Côlia lúng túng. Còn Giamin và Tamara không đi với bọn mình à?
- Đi thôi, đi thôi - Nhura kéo Côlia. - Cậu không hiểu hay sao mà lại thế? Giamin và Tamara cần gặp riêng với nhau - Nhura nói thì thầm, khi hai người đi được một quãng.
- Lạnh quá! - Tamara bỗng phá tan im lặng.
Giamin bỏ chiếc áo khoác, cởi áo comlê đưa cho Tamara.
- Mặc vào, kẻo lạnh, ốm dọc đường..Mùa này dễ ốm lắm.
Tamara ngoan ngoãn khoác chiếc áo lên chiếc bành tô mỏng của mình.
- À, cái áo hôm nọ! - cô sung sướng nói.
- Đúng nó, duy có vạt áo phải xuống gấu. Mẹ mình bảo mùa đông vừa qua mình lớn lên nhiều lắm.
- Xem thử nào - Tamara lại gần, đứng đối diện Giamin - trước mình đứng cao hơn vai Giamin, bây giờ thấp hơn. Quả đúng Giamin lớn nhanh thật! Đây, nhìn mà xem.
- Gì mà phải nhìn- Giamin lẩm bẩm, quay mặt sang hướng khác. Cậu cảm thấy trái tim mình đang rạo rực trong lồng ngực - Tamara cũng đã lớn hơn trước...Ta đi..
- Đi đâu? - Tamara hỏi - Tối hôm nay mình không ở lâu được.Giamin ạ. Phải chuẩn bị hành lý. Mình xin phép mẹ chỉ được một lúc, phải nói dối là tới nhà Nhura...
- Mình hiểu - Giamin nói - Thế Valê ra có tới không?
- Giamin cũng biết là mình hoàn toàn không thích cậu ta. Mà nếu có tới mình cũng chẳng thèm để ý. Thật đấy! - Tamara đáp và vội hỏi ngay Giamin: - Thế sau chiến tranh Giamin có tới Matxcova không? Mình sẽ chờ. Rất chờ....
- Mình sẽ tới...- giọng Giamin run run. Cũng may mà trời tối, nếu không Tamara đã nhìn thấy nước mắt cậu - Học xong lớp mười, mình sẽ thi vào đại học, nhất định sẽ tới Matxcova để được gần Tamara. - Giamin nói rất nhanh, như sợ bị ngắt lời.
Tamara bất ngờ hôn lên má cậu.
- Nếu không ngày mai sẽ không được..Mẹ sẽ..
Giamin đứng bàng hoàng, không biết nên làm gì. Má cậu nóng bừng mà người thì lạnh. Cuối cùng, như chợt tỉnh, cậu rụt rè hôn lên môi Tamara. Cậu thấy có vị mặn: cô bé đã khóc.
- Mình làm Tamara buồn à? - cậu hoảng sợ nói.
- Không, mình cũng không hiểu tại sao lại khóc nữa..
Cô bé cởi chiếc áo com lê đưa cho Giamin.
- Thế nào cũng tới Matxcova nhé. Giamin nghe đấy chứ? - Tamara nói rồi quay phắt người, bỏ chạy dọc theo đường.
Giamin rất muốn đuổi theo nhưng hai chân cậu không chịu nhúc nhích. Trong đời cậu, một cái gì đấy rất tươi sáng, rất đáng quý, khó nói thành lời, đã tan vỡ. Ở gần, Tamara như một ngôi sao nhỏ luôn hấp dẫn cậu, bây giờ Tamara cũng sẽ thu hút Giamin về phía mình, như một ngôi sao xa, lớn nhất trong tất cả các vì sao.
Trong cuộc sống, ai chẳng có riêng một ngôi sao nhỏ của mìmh. Có điều phải biết nhìn nó, phát hiện ra nó và giữ gìn nó mãi mãi.

[Cá Măng]

Chương XIII - Đoàn khôi phục đường sắt
Thời gian gần đây, mỗi lần giao công việc cho mọi ngưòi xong, PiôPetroovich Xamorucop nói câu mà gần đây ông thường dùng:
- Có hỏi gì không? Không à? Thế thì ai về chỗ người ấy.
Trong bụng, ông biết là không nên cư xử với công nhân xưởng ông như thế. Ông sống với họ không phải mới chỉ một ngày, hai ngày, ông biết. Chỉ tại cái lão béo trục béo tròn từ cục tuyến đường sắt xuống, một lần có mặt trong một cuộc họp đã trách nhẹ ông như sau:
- Này, đồng chí Xamorucop, đồng chí là cán bộ lãnh đạo ngành giao thông. Mà giao thông quan trọng thế nào đối với tiền tuyến thì khỏi phải nói. Trên một cương vị như vậy mà xem cung cách làm ăn của đồng chí chẳng khác nào một đội trưởng sản xuất loại tồi ở nông trang. Thậm chí đến giọng nói cũng chẳng có gì có vẻ là thủ trưởng nữa. Thành ra đồng chí không phải ra lệnh mà nói chuyện bình thường như trong gia đình vậy.
- Sao phải ra lệnh với công nhân làm gì? - PiôtPetrovich hỏi lại, vừa rít mạnh điếu thuốc tự quấn đã tắt từ lâu. Thì tất cả họ cũng như tôi và anh đây, thừa hiểu họ đang phải gánh một trách nhiệm lớn thế nào. Ngay cả các em thiếu niên mà hiện nay chiếm 60 phần trăm lực lượng lao động của tôi cũng hiểu được nữa là, - ông dè dặt phát biểu ý kiến của mình.
- Đấy, đấy, tôi biết mà- Ông béo nọ đỏ mặt - Tôi khuyên là khuyên cái hay, cái đúng cho anh, mà anh lại tìm cách bào chữa. Thôi khỏi dài dòng - ông ta đập mạnh lòng bàn tay béo múp của mình lên mặt bàn. - Từ hôm nay trở đi, mỗi lần giao việc xong, anh phải hỏi: "Có hỏi gì không?" Có thể có người còn chưa hiểu một điều gì đó. Phải bảo đảm dân chủ, và cái quan trọng nhất là điều này sẽ giúp anh tránh khỏi những phiền phức cần thiết sau này. Trong công tác, ai biết được cái gì có thể xảy ra. Hơn nữa, bằng cách này, anh sẽ biết tạo cho người dưới quyền điều kiện có thể phát biểu ý kiến của mình. - Thấy các nốt sần đã bắt đầu nổi trên khuôn mặt kiểu Mông Cổ của bác đốc công, đại diện cục tuyến đường liền nói thêm: - Tôi chỉ khuyên anh điều tốt thôi mà. Nên tin vào kinh nghiệm của tôi.
Và thế là từ đó PiôtPetrovich bắt đầu "bảo hiểm" mình, như bác vẫn hay nói về chuyện này như vậy.
Khi hầu như trong phòng chẳng còn ai, Xamorucop yêu cầu Giamin ở lại.
- Cháu mở giùm bác cửa không khí - bác đốc công nói. - Việc học thế nào? Anh cháu viết thư về nói gì?
Đám khói thuốc màu xanh lẫn mùi mồ hôi bay qua chiếc cửa sổ hình vuông có song sắt như bay vào một chiếc ống hút khí.
- Sắp tới là kỳ thi...Anh cháu ít viết thư- tay vẫn giữ quả đấm cánh cửa, Giamin đáp.
- Cháu ngồi xuống..
- Cháu rất vội, PiôtPetrovich ạ. Nguyên liệu bây giờ thì xấu mà bác biết đấy, cứ ngày một tăng...
- Cháu nói đúng, nhưng hôm nay có chuyện cần bàn. Cháu biết không, hiện nay người ta đang thành lập một đoàn khôi phục các tuyến đường sắt. Cần chữa lại các cầu bị gãy, các đoạn đường hỏng. Cháu biết đấy, giao thông hết sức quan trọng đối với tiền tuyến. Không có chúng ta, Giamin ạ, quân đội sẽ không tiến lên được.
- Cháu hiểu, PiôtPetrovich ạ. Bác định cử cháu đi làm tuyên truyền viên ở đâu hay sao? - Giamin nhếch mép cười.
- Không, đâu có! À, Giamin này, phòng tổ chức cán bộ gọi cháu đấy..Đi đi, sau về báo lại với bác.
Giamin tự tìm nhiều câu trả lời về việc tại sao trưởng phòng tổ chức cán bộ lại đích thân muốn gặp cậu.