Khi dịch giả "nhầm"!

[TrungDN]

“Ngón chân” có thể biến thành “ngón tay”? “Máy hô hấp nhân tạo” có thể hoá thành “máy thông gió”…? Vì sao lại có những điều “lạ kỳ” đến như vậy? Thực ra đó là điều “kỳ diệu” của ngôn từ khi các dịch giả nhầm lẫn! Vậy làm sao để tránh được những điều như thế?

Trong bài viết này, với tinh thần cầu thị, tôi xin nhặt sạn và góp ý về việc dịch từ vựng trong các bài báo. Nhiều từ trong tiếng Anh rất đa nghĩa mà nhiều khi các từ điển Anh-Việt chưa dịch ra hết. Vì vậy, người dịch cần phải hiểu được chủ đề mình dịch thuộc lĩnh vực nào, mối quan hệ giữa từ với câu, với đoạn và toàn bài để lựa chọn nghĩa đúng. Không những thế, người dịch còn phải rất tinh ý với những từ “nhạy cảm”.

Dịch sai vì vô tình hay "thiếu hiểu biết"?
Ví dụ về từ bị dịch sai ngữ cảnh là từ “ventilator” (bài gốc "Mobile phone use in hospitals poses danger: study" của hãng Reuters) bị dịch thành “quạt thông gió” trong bài “Dùng ĐTDĐ trong bệnh viện tiềm ẩn nguy cơ” đăng trên báo VietNamNet (10/9/2007).

Câu gốc "Using mobile phones near hospital beds or important equipment is dangerous and could switch off ventilators or disrupt pacemakers" được dịch thành "Sử dụng điện thoại gần giường bệnh hoặc các thiết bị y tế quan trọng là việc làm rất nguy hiểm, có thể vô tình làm tắt quạt thông gió hoặc gây nhiễu máy điều hòa nhịp tim".
Theo các từ điển Việt - Anh, từ “ventilator” đúng là có nghĩa “quạt thông gió”. Tuy nhiên người dịch đã không để ý hay "không biết", “ventilator” được nhắc tới trong bài là một thiết bị y tế có tên tiếng Việt là “máy hô hấp nhân tạo”

Hay từ “screening” trong cụm từ “visual test screening” (bài gốc trên Yahoo news) bị dịch là “sàng lọc” trong bài "Giấm: Thuốc thử ung thư cổ tử cung” cũng trên VietNamNet (3/8/2007): "... đã phát triển phương pháp “xét nghiệm sàng lọc bằng mắt” (visual test screening) để phát hiện ung thư cổ tử cung".
Nghĩa thường gặp của "screening" đúng là "sàng lọc", nhưng trong trường hợp này, "screening" lại là một thuật ngữ y học chỉ việc khám bệnh khi chưa xuất hiện các triệu chứng bệnh. Như vậy “visual test screening” là phương pháp bác sỹ khám bệnh bằng thị giác trước khi các triệu chứng bệnh xuất hiện. Xét thêm logic của toàn bài, ta có thể dịch nó là “phương pháp khám lâm sàng tiền ung thư”. Thiết nghĩ, ta dịch như thế sẽ hợp lý hơn là “xét nghiệm sàng lọc bằng mắt” vì cụm từ này hơi khó hiểu!

"Ngón chân" hay "ngón tay"?
Những kiểu mắc lỗi như nêu trên chúng ta có thể giải thích được. Nhưng cũng có những lỗi không thể nào lý giải được tại sao người dịch lại có thể nhầm lẫn đến thế!

Chẳng hạn ở bài báo: “Ngón tay giả đầu tiên của loài người” đăng trên chuyên trang Giải trí của VietNamNet (29/7/2007), tác giả đã dịch từ “toe” (ngón chân) thành “ngón tay”. Đây là tin các nhà khảo cổ phát hiện ngón chân giả của một xác ướp Ai Cập cổ đại và được xác định là ngón chân giả đầu tiên trên thế giới.
Tôi rất tiếc vì đã không tìm được tài liệu gốc (theo Mail) mà tác giả chú giải nhưng tôi có thể dẫn chứng một loạt bài báo viết về tin này, có ảnh chụp và nội dung giống với bản dịch: Bài "Cairo toe earliest fake body bit" trên BBC News (27/7/2007); "Egyptian fake toe, may be earliest prosthesis" trên france24.com (28/7/2007) hay "Mummy"s fake toe could be earliest prosthesis" trên CBC News ...
Rõ ràng, không hề có một từ nào có thể dịch là “ngón tay” trong các bài viết trên. Hơn nữa, nhìn các bức ảnh chụp, tôi thấy đó là ngón chân chứ đâu phải là ngón tay!

Như vậy, khi dịch, người dịch đừng nên vội hài lòng với nghĩa tra được trong từ điển Anh-Việt (hoặc những từ điển ngôn ngữ khác dịch ra tiếng Việt) hay những nghĩa mà bản thân biết được. Người dịch cần phải xem xét ngữ cảnh văn bản, nhìn kỹ ảnh minh hoạ, liên hệ thực tế để có thể nhận biết những từ còn nghi vấn.

Đồng thời, người dịch còn phải kiểm tra nghĩa của từ bằng các từ điển giải thích bằng ngôn ngữ gốc (VD: từ điển Anh- Anh), từ điển chuyên ngành, hỏi những người có kiến thức chuyên môn… Nhân bài viết này, tôi xin gợi ý một cách tra nghĩa giải thích từ tiếng Anh bằng chính ngôn ngữ gốc này: vao google.com, nhập từ definition và từ cần tra, bạn sẽ có một loạt định nghĩa nguyên gốc bằng tiếng Anh để bạn lựa chọn tham khảo.

Tôi cũng làm công việc dịch báo nên tôi hiểu thật không dễ dàng gì để có được một bài viết hoàn hảo! Điều quan trọng là chúng ta cần phải cẩn thận và cố gắng hết mình để có thể tránh được tối đa những sai sót, nhất là những lỗi không đáng có!

Tôi mong muốn chúng ta sẽ cùng góp ý lẫn nhau trên những diễn đàn công khai như thế này để nhiều người có thể rút kinh nghiệm.

Bạn đọc: Hướng Nguyệt
http://www.tuanvietnam.net/vn/docgianhatsan/1275/index.aspx

[TrungDN]

Tôi thấy bài này hay nên chép qua đây để chúng ta cùng học tập.
Quả thật việc học được một ngoại ngữ đã khó, dịch được từ ngôn ngữ này qua ngôn ngữ kia còn khó hơn rất nhiều.
Hồi tôi mới về nước có làm phiên dịch cho chuyên gia Nga ở công trình cầu Thăng long. 5 năm làm việc ở đó tôi học được rất nhiều, hoàn thiện thêm được không chỉ tiếng Nga mà cái chính là tiếng Việt, và học được cả cách làm việc của các kỹ sư Nga và cả cách né tránh việc của cán bộ ta. Do có so sánh nên cũng học được nhiều thứ. Xin kể ra đây những chuyện chỉ liên quan đến dịch thuật.
Có lần đang đọc tài liệu về kiểm tra không phá hủy bằng siêu âm thì cậu bạn cùng tổ hỏi: "Tại sao lại có bà soát vé trong máy thế này nhỉ?" Tôi ngẩn người ra không hiểu gì cả. Đến khi xem lại mới thấy là đó là từ контролер. Thì đúng quá rồi còn gì, контролер chả là bà soát vé trên xe buýt là gì. Cậu bạn nguyên là học ngoại ngữ tiếng Trung. Do thay đổi chuyên gia nên mới chuyển qua học cấp tốc tiếng Nga nên chỉ biết có bà soát vé. Hồi đó chúng tôi dịch контролер là "bộ điều khiển", và cứ nghĩ từ đó thế là được Việt hóa. Nào ngờ hồi mới vào làm việc trong miền Nam, nói đến "bộ điều khiển", anh kỹ thuật phân xưởng ngẩn mặt ra một hồi rồi mới à lên một tiếng: "À, cái đó là Cồng-trôn-lơ chứ gì?". Bó tay luôn. Ngôn ngữ nó thay đổi và phát triển ghê thế đấy.
Có lần đi dịch ở xưởng cơ khí sửa chữa ô tô, anh công nhân nói: "Xe nó hỏng cái đầu ông sư rồi". Tôi á họng luôn, phải hỏi lại: "Sao trong xe ô tô lại có đầu ông sư bà vãi nào thế hả anh". Anh ta nói cậu cứ dịch thế đi là ông chuyên gia ông ấy hiểu đấy. Ông chuyên gia nghe nói đến "голова монаха" thì đần mặt ra một hồi rồi bảo: "Chắc là cái nắm đấm "кулачок" rồi. Hóa ra đúng thật. Từ đó tôi mới biết thêm rằng có khi "đầu ông sư" phải dịch ra tiếng Nga là "nắm đấm".
Dịch khó nhất là dịch giao ban giám đốc. Còn đi dịch ngoài hiện trường thì đỡ hơn. Người ta bảo "mồm miêng đỡ chân tay" chứ đối với phiên dịch thì ngược lại: chân tay đỡ cho cái mồm nhiều lắm. Có lần khi mới sang Minsk học, tôi đến chơi chỗ anh em đang học dự bị tiếng Nga chơi. Trong các ký túc xá hồi đó anh em ở phòng riêng nhưng cả tầng có 1 cái bếp nấu chung. Thấy tôi đến anh em kéo ra bếp để "bảo thằng Nga kia nó lấy nhầm cái vung của tụi mình". Tôi đi ra bếp rồi mà cứ đứng ngẩn người ra vì nghĩ mãi không biết cái từ "vung" tiếng Nga là gì. "Vung tay" thì biết là "махать" rồi đấy, đằng này lại là vung nồi vung niêu mới chết chứ. Đang lúng túng chưa biết nói sao thì có cậu người Banglades đứng trong bếp, mặc dù không biết tý tiếng Việt nào, nhưng nghe anh em mình trao đổi nãy giờ lại hiểu và gọi cậu Nga lại khoa tay chỉ trỏ và nói "Эх, это не это, это это" và thế là cậu Nga kia hiểu ngay, đổi lại nắp vung. Qua vụ đó tôi mới biết là đâu cần phải biết từ nhiều để diễn tả hết ý mình đâu. Nhưng cũng nhờ đó tôi mới biết từ vung nồi chẳng qua là cái "nắp" mà thôi.
Có lần đang dịch giao ban, ông Giám đốc biết là nói hớ, thế là sau đó đổ ngay cho là mình dịch sai rồi. Ức lắm nhưng không giận ông ta được vì đó là ông chú họ xa, lại là người đỡ đầu, xin cho mình vào đó làm việc.
Có những vị nói tiếng Việt nghe thì bình thường, chỉ khi phải dịch thì mới thấy "không bình thường". Ví dụ đang giao ban có ông than thở: "Chúng tôi thì rất vất vả, mà toàn vất vả thừa" rồi quay sang chờ mình dịch. Có mấy ai dịch thoát ý được cái câu "vất vả thừa" ấy đâu nhỉ.
Có lần dịch cho ông cán bộ ở bộ GTVT về thăm công trình. Lúc ông ấy phát biểu "Chúng tôi, cũng như các công nhân xây cầu ở Nga, tự hào mang trong mình dòng máu xanh". Mình đã cẩn thận hỏi lại: "Sao lại xanh hả chú, máu phải đỏ chứ ạ?" Ông ấy bảo đúng là xanh đấy, cứ dịch thế đi. Vậy là mình phang luôn "зеленная кровь". Ối trời ơi là cả hội trường nó ôm bụng cười, còn mình thì quê một cục. Hóa ra là tụi công nhân xây cầu ở Nga vẫn tự hào là cao quý hơn công nhân các ngành nghề khác nên tự cho mình là mang dòng "голубая кровь". Sau đó ông Giám đốc còn cười mình "Cậu mà lại dịch sai hay sao để tụi nó cười thế?". May có ông chuyên gia người Azekbaizan đỡ cho: Ở nước tôi cũng không phân biệt mấy cái mầu xanh đấy đâu, cùng chỉ có 1 từ để chỉ cả ba mầu "зеленый", "синий và "голубой" cả đấy.

Chuyện vui phiên dịch còn nhiều. Để dần dần rảnh sẽ kể cho anh chị nghe cho vui và chắc cũng rút ra được nhiều kinh nghiệm.

[hungmgmi]

Em nghe hơi là đc phiên dịch cho Thủ tướng ta thăm Nga dịch dọt thế nào mà lại nói là Leningrad chỉ bị phong tỏa có...90 ngày kia kìa.
Rồi y lại dịch, bẩu với viên chỉ huy chiến hạm Rạng Đông là có một người Việt đã kéo cờ trên chiến hạm này nữa Bên TTVN chúng nó đang la ó về vụ này om sòm.
Hết biết!

[TrungDN]

Theo tôi vụ này có vẻ không phải tại chú phiên dịch đâu. Nếu tại chú ấy thì chắc là cũng như vụ em bị đổ cho là dịch sai trên giao ban thôi.
Biết đâu mấy hôm nữa chú ấy sẽ được phong tặng Huy hiệu Lê Lai chẳng hạn?

[hungmgmi]

Thán phục bác TrungDN về câu trả lời hóm hỉnh, mà sao nó lại... tế nhị đến thế không biết nữa Huy hiệu Lê Lai he he he

[TLV]

[Thao vietnam]

Chỉ có những người tháp tùng Thủ tướng và nhất là đ/c phiên dịch (tôi thấy trên TV là nữ đồng chí) biết thực chất câu chuyện. Theo tôi câu chuyện lichj sử không phải Bác Tôn ở trên tàu Rạng Đông mà Bác tham gia sự kiện Biển Đen năm 1919 trên một con tàu của Pháp. Các bạn có thể xem ở đây:
http://www.dangcongsan.vn/details.asp?topic=104&subtopic=210&leader_topic=504&id=BT880654625

[Tulak]

Sao các Bác lại cho là nhầm được nhỉ khi mà cả trang web của bộ ngoại giao VN cũng đưa tin ấy:
http://www.mofa.gov.vn/vi/nr040807104143/nr040807105001/ns070910105011

[phuongnn]

[TLV]

[Thao vietnam]

Có lẽ ngay người mở topic cũng không ngờ đến đến khúc ngoặt bất ngờ này. Các thành viên ngành báo chí nên đưa vấn đề này ra ngoài khuôn khổ NNN.

[USY]

Trên trang web chính phủ chỉ có tin này - không có gì không chuẩn. Và vi thế em đoán có lẽ vụ kia chắc đ/c phiên dịch sẽ là người có lỗi nghề nghiệp, và sẽ không làm việc ở mảng Nga nữa. (Còn sơ suất của ai thì hồi sau phân giải)

"...Chiều cùng ngày, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Phu nhân và Đoàn đại biểu cấp cao Chính phủ Việt Nam đã đến thăm một số di tích lịch sử - văn hóa nổi tiếng thế giới của cố đô St. Petersburg, thành phố lớn thứ hai nước Nga, nằm trên lưu vực sông Neva.

Đoàn đến thăm Chiến hạm “Rạng Đông” lịch sử. Đây là Chiến hạm nổi tiếng nhất trong lịch sử hơn 300 năm của Hạm đội Nga, nơi khởi nguồn của hai phát súng mở đầu cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga nã vào cung điện Mùa Đông ở Petrograd.

Trò chuyện thân mật với sĩ quan và thủy thủ đang làm nhiệm vụ bảo tồn Chiến hạm Rạng Đông, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cho biết: Chiến hạm gắn liền với lịch sử hào hùng của cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga này đã từng ghé qua Việt Nam hai lần. Thủ tướng mong muốn nhân dân hai nước tiếp tục giữ gìn, phát huy những truyền thống quí báu đã có trong mối quan hệ lịch sử tốt đẹp của hai dân tộc.
http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=33,128127&_dad=portal&_schema=PORTAL&pers_id=130895&item_id=4440781

[Nina]

Thật sự thì kiểu gì đồng chí phiên dịch cũng có lỗi, không ít thì nhiều

Còn các đồng chí biên tập báo điện tử thì ... không bình luận

[TLV]

[phuongnn]