Nhà thơ Cheslav Milos, giải thưởng Nobel về văn học

[NguyenAnh]

Thể theo lời yêu cầu của Bí, mình xin chuyển bài thơ của Cheslav Milos sang đây để bà con cùng dịch. Bài này hơi khô khan một tý, nhưng chắc là không sao :

ПЕСЕНКА О КОНЦЕ СВЕТА

В день конца света
Пчела жужжит над цветком настурции,
Рыбак сучит суровую нить.
Скачут в море смешные дельфины,
Лепят ласточки гнезды из глины
И пень гниет при дороге, как должен гнить.

В день конца света
Женщины идут полем под зонтиками,
Потные посыльные валятся с ног.
А с лотков продают папиросы,
Лодка желтая в отмель тычется носом
И смычок над зеркалом плеса
Отмыкает звездную ночь.

А те, что ждали громов и молний,
Обманулись.
А те, что ждали знамений и ангельских труб,
Не верят, что началось.
Пока солнце садится в хаты,
Пока шмель грозится мохнатый,
Пока матери ходят брюхаты,
Кто поверит, что началось.

И лишь совсем сивый дед, которой мог быть пророком,
Однако ж не стал им, чтобы не докучать людям,
Скажет, подвязывая помидоры:
Другого конца света не будет,
Другого конца света не будет.

[NguyenAnh]

Thử dịch thô (ver.1.0) tạm vài đoạn để lấy đà . Bí Na đâu rồi nhỉ? USY, bác Phan, chú Gà mờ đâu rồi, vào hỗ trợ cái nhỉ???

Bài ca về ngày tận thế

Vào cái ngày không còn ánh sáng
Tiếng ong vo vo trên những bông sen cạn,
Người dân chài ngồi bện chão thô
Những chú cá heo trong biển nhảy nhót vui đùa,
Đàn én mải mê xây tổ bằng đất sét
Gốc cây mục bên đường, như nó cần mục hết.

Vào cái ngày không còn ánh sáng
Những người phụ nữ ra đường dưới những chiếc ô
Thuốc lá bày trên chiếc khay con đứng bán
Chân tứa mồ hôi ướt đẫm váy thô .

Nơi bãi bồi chiếc thuyền vàng ghếch mũi
Và đuôi thuyền nằm trên lạch soi gương
Một đêm sao bừng mở giữa đêm trường...

(còn tiếp)

[Nina]

Dạ có em đây ạ (nghe giống câu "Ai kêu tui đó, dạ có tui đây" quá ) Mà sao hồi này anh toàn chọn bài thơ dài thế?

Bài ca về ngày tận thế

Vào ngày tận thế của đất trời
Ong vo ve trên đóa hoa sen cạn
Bác ngư phủ xoắn lại sợi thừng nghiêm nghị
Bầy cá heo hay cười nhảy nhót giữa biển khơi
Đàn én lấy đất sét về nặn tổ
Gốc cây mục ven đường, như nó phải mục thôi

Vào ngày tận thế của đất trời
Phụ nữ cầm ô băng qua đồng ruộng
Những người đưa tin đẫm mồ hôi mỏi mệt
Thuốc lá bên đường tấp nập người mua
Con thuyền vàng hếch mũi lên bãi bồi
Bình thản soi tấm gương - mặt nước
Như mã vĩ nhẹ nhàng mở cửa đêm sao

Сòn những người đợi chờ sấm sét
thì bị mắc lừa
Những ai đợi chờ điềm báo và kèn trống thiên thần
Thì không tin rằng điều kia đã đến.
Khi mặt trời còn đang lặn vào nhà
Khi chú ong đất rậm lông còn đang hăm dọa
Những phụ nữ mang thai vẫn còn đang đi lại
Ai sẽ tin rằng điều đó đã xảy ra

Và chỉ có mái đầu bạc phơ của một cụ già
Cụ đã có thể trở thành tiên tri đấy
Nhưng không trở thành - vì không muốn mọi người buồn chán
Cụ buộc cà chua và sẽ nói rằng
Chẳng có ngày tận thế khác nữa đâu,
Chẳng có ngày tận thế khác nữa đâu.

[Tykva]

Hehe, bác NguyenAnh dịch nửa bài để rải thính, thế là cả em Nina lẫn em Bí mắc câu

Bản dịch của em đây

Bài ca về ngày tận thế

Ngày tận thế đến trên thế giới
Khi ong vù vù bay trên những bụi hoa,
Ngư phủ ngồi bện sợi thừng thô
Lũ cá heo nô đùa trên sóng
Tha đất sét kiên trì, én về xây tổ
Và gốc cây phải mục dần ruỗng nát bên đường.

Ngày tận thế đến trên thế giới
Khi phụ nữ che ô đi trên cánh đồng
Cửu vạn chuyển hàng đẫm mồ hôi mỏi rời chân
Quán ven đường chào mời mua thuốc lá
Con thuyền vàng ghếch mũi lên bờ đá
Như mã vĩ gác mặt gương sông bạc
Mở cửa đêm một giải ngân hà.

Những người chờ sấm chớp đã nhầm to
Những người chờ điềm báo và tiếng hát thiên thần
Thì không tin chuyện đó đã xảy ra.
Ai mà tin nổi khi mặt trời vẫn lặn sau nhà
Chú ong đất vẫn vù vù giận dữ
Những bà bầu vẫn mang con trong bụng,
Ai mà tin nổi chuyện đó đã xảy ra.

Riêng có một lão nông tóc bạc, để trở thành tiên tri thì thừa sức
Nhưng đã không thành vì chẳng muốn làm mọi người chán ngắt,
Sẽ nói, khi thu hoạch cà chua:
Chẳng có thêm ngày tận thế nữa đâu,
Không có thêm ngày tận thế nữa đâu mà.

[NguyenAnh]

Na và Bí dịch hơi bị chuẩn. Nhưng câu kết có lẽ hơi nhẹ quá chăng, vì dường như ông lão nông dân muốn nói là "lẽ nào thế giới này có hơn một lần tận thế?" với ngầm ý là cuộc sống hiện thời đã là cuộc sống của ngày tận thế?

Ngoài ra, mình không hiểu nghĩa "mã vĩ" lắm, phải chăng nó là...đuôi ngựa?

Cám ơn Na và Bí lần nữa. Và lần nữa xin mời. Bài này có lẽ dễ múa hơn:

ПЕСНЯ ОБЫВАТЕЛЯ

Камень со дна, видевший высыхание морей
И тьму страшных рыб в муках смертного часа -
Я, бедный человек, вижу страшных несвободных людей
Тьмы и тьмы. Вижу краба, кормящегося их мясом.

Я видел крушение царств и гибель народов,
Бегство королей и владык, мощь тиранов.
Готов свидетельствовать даже перед плахой,
Что - жив, хотя бы все вокруг шло прахом,
Что псу живому лучше, нежели мертвому льву,
Как учит Писание.

Я, бедный человек, сидя на жестком стуле, смежив глаза,
Вздыхаю и думаю о звездном небе,
О неевклидовом пространстве, о почкующейся амебе,
О высоких гнездах термитов.

Пока хожу, грежу, засну - и в ясности горькой
Дрожу от страха и голода,
На площадях городов, исчезающих с первой зорькой,
Под мраморными руинами рухнувших врат
Торгую водкой и золотом.
А ведь не раз бывал совсем близок,
Сердце исполнено стали, душа - земли, воды и огня,
Неведомое раскрывало губы,
Как раскрывает их тихая ночь в объятьях залива.
И меднолистые кущи ласкали меня
Пальцами дива.

И вовсе близко, за окнами, заповедник миров,
В коем майский жук и паук - большие планеты,
В коем, Марсу подобно, блуждающий атом багров,
А рядом жнецы починают холодный жбан
Жарким летом.

Алкал этого, а более ничего. В старости
Ветхим Гете припасть к алтарю земли
И почтить ее, и примирить
С делом, поставленным, как лесная засека
Над током дежурных светил и мимолетных теней.

Алкал этого, а более ничего. Так кто
Виноват? Кто прозакладывал
Мою юность и пору зрелости, пропитал
Ужасом мои лучшие годы? Кто же,
Ах, кто же, о Боже, кто виноват?

И думать могу только о звездном небе,
О высоких гнездах термитов.

[hungmgmi]

Mã vĩ-đúng là... lông đuôi ngựa bác Nguyên Anh ạ. Đây là từ chỉ cái cần kéo đàn violon hoặc các nhạc cụ khác như nhị, hồ... dây kéo thường được được làm từ lông đuôi ngựa.
Đây là hình ảnh em thích nhất trong bài thơ trên. Còn dịch thì em giơ tay hàng.
Mà sao bác cứ thích những bài dài thế?

[Nina]

[NguyenAnh]

Cái này có vẻ lạc đề, nhưng cũng có thể post đại vào đây, ai thích đọc thì đọc nhỉ.

Cheslav Milos – nhà thơ Ba Lan, giải thưởng Nô-ben về văn học

Tiểu sử tóm tắt

Cheslav Milos sinh ngày 30 tháng 6 năm 1911 tại thành phố Sheteiniai thuộc Litva, lúc bấy giờ thuộc nước Nga Sa hoàng. Bố mẹ ông đều là người gốc Ba Lan, sống ở một nơi có nhiều dân tộc với nhiều tập quán khác nhau; điều đó giúp Cheslav có thể nói không chỉ bằng tiếng Ba Lan mà còn bằng tiếng Lít-va, tiếng Do Thái và cả tiếng Nga.

Năm 1914, khi quân đội Đức xâm chiếm Lít-va, bố Milos bị sung lính, và gia đình Milos cùng với quân đội Nga hoàng bắt đầu cuộc hành trình về phương đông. Họ bị phiêu dạt suốt trong 6 năm nặng nề bởi các cuộc chiến tranh và binh biến.

Sau chiến tranh gia đình Milos dọn đến Vilno (bây giờ là Vilnius). Năm 1921, khi Milos bắt đầu đến trường, Vilno được sáp nhập vào Ba Lan. Sau bảy năm chăm chỉ học tiếng La tinh, vào năm 1929 Milos được vào trường đại học tổng hợp ở đây. Dù tự tin vào năng khiếu thơ của mình, chàng thanh niên Milos lúc bấy giờ cuối cùng đã quyết định theo học luật. Tác phẩm thi ca đầu tay của anh “Trường ca về một thời băng giá” được xuất bản vào năm 1933.

Năm 1934, sau khi tốt nghiệp bằng luật, Milos được cấp học bổng và sang Paris nghiên cứu văn học. Tại đây anh đã tạo được mối quan hệ gần gũi với người bác Oskar Milos, nhà ngoại giao đồng thời là nhà thơ. Quãng thời gian một năm ở Paris đã đóng vai trò quan trọng trong cuộc đời Milos - nhà thơ. Sau này ông nhớ lại rằng, Oskar Milos “đã chỉ ra sự cần thiết của việc khổ luyện trong tất cả các vấn đề liên quan đến hoạt động tri thức và nghệ thuật”. “Và điều quan trọng nhất - Milos hồi tưởng - ông đã dạy tôi không được tuyệt vọng trước ngưỡng cửa của các thảm họa đang lơ lửng”.

Sau khi trở về Vilno, năm 1936 Molos xuất bản tập thơ thứ hai “Ba mùa đông” và nhận chức trưởng ban biên tập cho đài phát thanh. Tuy nhiên, chỉ sau một năm ông buộc phải thôi việc vì những quan điểm thiên tả của mình và chuyển đến Varsava. Đây là thời kỳ mà không khí chính trị ở Ba Lan chưa có gì được cải thiện. Hàng trăm năm nay biên giới Ba Lan luôn thay đổi bởi sự tranh giành của các quốc gia thù địch bên ngoài. Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, Ba Lan giành được độc lập, nhưng đến cuối những năm 30 Hitler và Stalin đã ký mật ước về phân chia Ba Lan. Do lịch sử nặng nề với nhiều tổn thương mất mát, ý thức dân tộc của nhân dân đã tìm thấy sự thể hiện đầy đủ nhất không phải trong chính trị, mà chính trong văn học. Vì vậy nhà thơ ở Ba Lan chiếm một vị trí đặc biệt, và Mios tự coi mình chính là nhà thơ, chứ không phải một người cấp tiến hay một một người mác-xít như có người vẫn nghĩ.

Năm 1939, khi quân đội Đức chiếm đóng Ba Lan, và gây nên thảm kịch đối với đất nước, Milos với tư cách là một nhà thơ chân chính, đã đứng trên lập trường độc lập và đấu tranh chống phát-xít. Milos tham gia tích cực vào phong trào Ba Lan kháng chiến, một trong những phong trào mạnh mẽ nhất ở châu Âu. Sự hủy diệt các làng quê Do Thái, mà ông là người từng chứng kiến, đã để lại dấu ấn không phai trong suốt quãng đời tiếp theo của ông.

Sau chiến tranh Milos làm việc trong cơ quan ngoại giao Ba Lan, trước tiên ở Washington, sau đó ở Paris. Năm 1951, ông ra nước ngoài và trở thành người lưu vong do không thể cam chịu trước sự “bóp méo sự thật” và sự chuyên quyền của nhà nước mới. Đến Paris, Milos viết “Trí tuệ nô dịch” (1953), gửi gắm những suy ngẫm về sự ảnh hưởng của chủ nghĩa độc tài đối với nhân cách của một người họa sỹ. Với “Trí tuệ nô dịch” Milos đã trở nên nổi tiếng ở phương Tây.

Cuộc sống lưu vong của Milos đã trải qua những năm tháng nặng nề và đau khổ; và như nhà thơ nói, khi phải rời xa mảnh đất quê hương và tiếng mẹ, khi phải xa cội nguồn và nhịp đập thơ ca, ông cảm thấy mình như một kẻ “thiếu sinh khí và bất lực”. Thời gian đầu không thể làm thơ, năm 1955 Milos cho xuất bản tiểu thuyết “Thung lũng Issy” viết về thời thơ ấu ở Lít-va, miêu tả số phận của những đứa trẻ vị thành niên. Cũng trong thời gian này, ông công bố tiểu thuyết “Cướp chính quyền”, tác phẩm sau đó được trao giải thưởng văn học châu Âu. Sau giải thưởng này, Milos đã có thể “nhấn ga và liên tục in sách”, nhưng vào năm 1960 ông đã phải rời Paris sang Mỹ vì bất đồng chính kiến với giới trí thức cánh tả ở Pháp. Chỉ một năm sau, Milos trở thành giáo sư ngành Slavơ học của Trường đại học tổng hợp Kalifornia ở Berkli, và năm 1970 ông nhận quốc tịch Mỹ.
Nỗi lo sợ của Milos, rằng ông không thể viết được trong điều kiện lưu vong, rất may đã tỏ ra là thừa. Trong những năm sống ở Mỹ, ông đã cho ra mắt một loạt các bản dịch từ tiếng Ba Lan, cũng như các bản dịch ra tiếng Ba Lan các tác phẩm của Uytmen, Shekspir, Milton, Eliot, Bodler, đồng thời cũng nhận được sự đánh giá cao cho các cuốn tự truyện, phê bình văn học và thơ.

Milos đã được trao tặng giải thưởng văn học Marian Kister (1967), giải thưởng của quỹ Yuzhikovsky vì những thành tựu sáng tạo (1968), giải thưởng Câu lạc bộ dịch thuật Ba Lan cho các bản dịch thơ ca, giải thưởng văn học quốc tế Noishtadt (1978), học bổng Guggengeim (1974) và học vị tiến sỹ danh dự của Trường đại học tổng hợp Michigan.
Năm 1980 giải Nô-ben về văn học đã được trao cho Milos, “người với sự tiên tri dũng cảm đã chỉ ra thân phận nhỏ nhoi, không được bảo vệ của con người trong thế giới bị phân hóa bởi các xung đột”. “Thế giới qua sự miêu tả của Milos là thế giới mà ở đó đang sống con người sau khi bị xua đuổi khỏi thiên đường”.

Milos được coi là một trong những nhà thơ Ba Lan vĩ đại nhất, và theo đánh giá của Ioxif Brodsky - nhà thơ, dịch giả, nhà phê bình văn học, nhà viết kịch người Nga, giải Nô-ben về văn học - có thể ông là nhà thơ vĩ đại nhất của thời đại chúng ta. Tại châu Âu, danh tiếng Milos ngày càng được nhiều người biết đến qua các bản dịch sách của ông. Riêng ở Ba Lan, trong những năm các tác phẩm của ông bị cấm thì chúng vẫn được bí mật phổ biến trong nhân dân. Trước khi được tặng thưởng giải Nô-ben nhà thơ trở về nước và được đón tiếp như một người anh hùng dân tộc.

Thơ ca Milos gây được thiện cảm bởi tính đa dạng của đề tài và sự phong phú về tri thức, sự kết hợp giữa lý trí và tình cảm, tính hình tượng và biện chứng, sức mạnh của đạo lý và niềm tin. Thơ ca Milos chịu ảnh hưởng của các truyền thống văn hóa khác nhau ở Đông Âu: quê hương Ba Lan của ông, đạo Ky-tô giáo, đạo Do Thái, chủ nghĩa Mác-xít; người đọc có thể thấy trong thơ ông toàn bộ lịch sử đẫm máu của thế kỷ XX và kinh nghiệm khổ đau của kiếp lưu vong.

Bằng tài nghệ của mình Milos đã tìm được lời giải cho vấn đề bức thiết nhất của thời đại: “làm thế nào để mang nổi gánh nặng ký ức về lịch sử và không rơi vào tuyệt vọng?”. Nhà phê bình văn học Paul Tsveig nhấn mạnh, “Milos luôn tin tưởng rằng, thi ca không chỉ đơn thuần là mỹ học, nó còn là phạm trù đạo đức, rằng nó phải biến nỗi đau của những con người cá thể thành những giá trị có thể giúp họ thoát khỏi chủ nghĩa hoài nghi và sự giận dữ vì bất lực”.

Cheslav Milos mất ngày 14 tháng 8 năm 2004 tại Krakov, thọ 93 tuổi.

Các nhà phê bình nói về Cheslav Milos

Aleksander Fiut (Ba Lan), giáo sư tiến sỹ, một trong những chuyên gia có uy tín nhất trong nghiên cứu hoạt động sáng tạo của Molos: “Nền văn hóa và nền văn học Ba Lan đã mất đi nhà thơ vĩ đại nhất, thiên tài nhất, người mà theo sự khẳng định của tôi, với tầm vóc to lớn của tài năng, tính hoàn thiện về nghệ thuật và mức độ thâm sâu của tư tưởng, sẽ vượt qua tất cả các nhà thơ dân tộc của chúng ta”.

Adam Zagaevsky (Ba Lan), nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình: “Milos là một nhà tư tưởng phi thường, là người có trí tuệ kiệt xuất. Sự sắc sảo hiếm có ấy ở ông lại được kết hợp với biệt tài về ngôn ngữ. Milos đã biết tận dụng điều đó một cách xuất sắc”.

Maria Yanion (Ba Lan), nhà nghiên cứu văn học: “Thơ văn của Milos là một dạng bách khoa toàn thư của thế kỷ này. Nếu liệt kê các đối tượng nghiên cứu cho toàn bộ sự nghiệp sáng tác phong phú của ông, thì có thể thấy rằng dường như ông không né tránh bằng cách im lặng trước bất cứ một đề tài nào trong các lĩnh vực triết học, tôn giáo, văn học…Tôi luôn mơ ước viết một bài luận về ông dưới tiêu đề “Cheslav Milos và xu thế của thời đại”, qua đó muốn nói lên vai trò nhà thơ có một không hai của ông ở Ba Lan – như bánh lái của một con tàu. Có thể, với cái chết của ông, thì kỷ nguyên của các nhà thơ như ông cũng sẽ kết thúc”

Ryshard Krynitsky (Nga), nhà thơ, dịch giả, nhà xuất bản: “Milos là một trong những nhà thơ vĩ đại nhất của thế kỷ đáng sợ nhưng đôi khi cũng rất kỳ diệu này, cùng với Rillke, Stvetaeva, Stelan, Eliot, Oden, Amikhai và Herbert…Thế giới vừa mất đi một nhà thơ, người biết cách nói lên kinh nghiệm nặng nề nhất của thế kỷ và không e sợ đụng chạm đến những đề tài phức tạp nhất, đớn đau và bi thảm nhất…”

Edward Hirsch Levi (Mỹ), nhà thơ, chủ tịch Quỹ lưu niệm Guggengeim: “Milos đã cho chúng ta thấy một thứ thơ ca tri giác sâu sắc. Ông nhìn nhận thế kỷ XX một cách thấu suốt và tỉnh táo, nhưng trong các tác phẩm của ông luôn tồn tại nhân tố của thảm họa (…) Milos luôn mang trong mình một gánh nặng về ký ức (…) Trong thơ ca cũng như trong văn xuôi của mình, ông đều đặt chúng ta trước những điều cảnh báo: hãy chú ý những gì đã xảy ra trong quá khứ ở châu Âu, những hậu quả của việc “vạn vật biến thành rạp hát” (…) Milos hiểu được sự khắc nghiệt của tự nhiên, nhưng đồng thời cũng không quên rằng, Trái đất xứng đáng được nhận những hạt giống tình yêu của chúng ta…”

Imre Kertes (Hungari), giải thưởng Nô-ben về văn học: “Cheslav Milos đã và sẽ mãi là lương tri của nhân dân Ba Lan (…) Đối với những người Lít-va và Ba Lan, mối quan hệ với châu Âu luôn là sự thử thách về khía cạnh đạo đức và luân lý. Milos đã dám đối mặt với những vấn đề như thế…”.

Brigitta Trotsig (Thụy Điển), Viện Hàn lâm Thụy Điển: “Từ thế giới của bạo lực và tăm tối đã xuất hiện những nhân chứng của thời đại, những người chứng kiến lịch sử và cuộc sống như chính bản thân chúng vốn có. Milos là một nhân chứng như thế. Đối mặt những thời điểm tồi tệ nhất của lịch sử Âu châu ông vẫn kiên định tiến lên bằng một lối đi hẹp của những thể nghiệm thơ ca… Trong thời gian nghiệt ngã nhất của cuộc đời, Milos vẫn không ngừng sáng tạo, ông là một trong những nhà thơ lạc quan và vĩ đại nhất của nền văn học đương đại. Mà những người như thế không nhiều…”

Tác phẩm chính

Thơ: «Cứu vãn» («Ocalenie») (1945 г.), «Ánh sáng ban ngày» («Światło dzienne») (1953 г.), «Bài luận thi ca» («Traktat Poetycki») (1957 г.), «Thành phố không tên» («Miasto bez imienia») (1969 г.), «Điều đó» («To») (2000 г.)

Văn xuôi: «Trí tuệ nô dịch» («Zniewolony umysł») (1953 г.), «Châu Âu thân thích» («Rodzinna Europa»), «Mảnh đất Urlo» («Ziemia Urlo») (1977 г.), «Lịch sử văn học ba Lan» («Historia literatury polskiej») (1969 г.), «Một khoảng trời khác» («Druga przestrzeń») (2002 г.).

(Nguồn tư liệu chính:
 Bách khoa toàn thư về những người được trao giải Nô-ben;
 Tạp chí “Nước Ba Lan mới”;
 Hợp tuyển “Các nhà thơ Ba Lan thế kỷ XX”)