Sơ lược lịch sử máy bay ném bom tầm trung TU-22M

[nguoiviet]

Tupolev TU-22M (NATO đặt tên là "Backfire") là một máy bay ném bom siêu âm, "cánh cụp - cánh xòe", chiến lược tầm trung được phát triển bởi Liên bang Xô Viết và hiện tại vẫn còn hoạt động trong không quân Liên bang Nga.

Quá trình phát triển

Phiên bản trước đó của TU-22M là TU-22 (NATO đặt tên là "Blinder") đã không mang lại một danh tiếng nào. Một số ý kiến cho rằng TU-22 là một phiên bản cải tiến mờ nhạt của TU-16 "Badger" với những yếu điểm xuất phát từ chính tầm hoạt động cũng như khả năng cất cánh. Chính vì vậy mà ngay khi TU-16 được đưa vào sử dụng, Tổ hợp hàng không Tupolev đã bắt đầu tiến hành việc cải tiến tính năng của các dòng máy bay ném bom của họ.

Cùng thời điểm này, các dự án chế tạo Mig-23 'Flogger'của Tổ hợp Mikoyan - Gurevich và Su-17 'Fitter' của tổ hợp Sukhoi đã bắt đầu vận dụng kiểu thiết kế "cánh cụp - cánh xòe" trong việc chế tạo ra các mẫu máy bay chiến đấu mới của họ. Kiểu thiết kế này cho phép máy bay vừa có thể cất cánh trên đường băng ngắn, vừa có thể đạt được tốc độ cao cũng như hoạt động hiệu quả ở độ cao thấp. Một phiên bản kế thừa từ TU-22 vận dụng mẫu thiết kế này là Tu-98 "Backfin", tuy nhiên mẫu thiết kế này đã bị hủy bỏ.

Mẫu thử đầu tiên của TU-22M có chuyến bay thử nghiệm đầu tiên vào ngày 30/08/1969 được ký hiệu là TU-22M0. Tất nhiên NATO cũng nhanh chóng biết thông tin này và trong nhiều năm sau đó, Tây Âu (NATO) tin rằng cái mà họ biết có thể là TU-26. Và mãi đến những năm 1980 thì mới biết rằng đó chính là TU-22M. Vào thời điểm này, các lãnh đạo Tây Âu nghi ngờ việc thiếu người lãnh đạo chương trình phát triển TU-22M thì liệu TU-22M chỉ đơn thuần là một phiên bản cải tiến các thêm tính năng và khả năng mang vũ khí của TU-22 ? Những nghi ngờ này thực ra là đúng vì TU-22M chính là TU-22 đã được thay đổi lại một số chi tiết trong thiết kế. Tupolev đã thuyết phục chính phủ Liên Xô việc cải tiến lại TU-22M từ TU-22 sẽ giảm thiểu chi phí rất nhiều thay vì phát triển một loại máy bay mới để thay thế. Tuy nhiên chỉ có càng đáp trước và khoang chứa bom là sử dụng lại từ TU-22, những phần còn lại đều là thiết kế mới.


Quá trình sản xuất

Chỉ có 9 chiếc TU-22M0 được sản xuất và sau đó là thêm 9 chiếc TU-22M1 dành cho các phi công bay thử nghiệm được biết đến với tên "Backfire-A".

TU-22M bắt đầu được sản xuất hàng loạt từ năm 1972 (NATO đặt tên là "Backfire-B"). Phiên bản này được đặt gọi là TU-22M2 với cánh dài hơn, khoang lái lớn với tổ lái lên đến 4 người. TU-22M2 được trang bị 2 động cơ NK-22 với khe lấy khí ở 2 bên thân như loại F-4 Phantom II của Mỹ. Càng đáp khi cất cánh được thu vào bên trong khoang dưới cánh. TU-22M2 có thể mang hầu hết các loại tên lửa hành trình, tên lửa không đối hạm thông thường như loại không đối hạm (anti-shipping) AS-4 "Kitchen". Các phiên bản TU-22M2 sau này (gọi là TU-22M2Ye) được trang bị các động cơ NK-23 mạnh hơn.

Phiên bản TU-22M3 (NATO gọi là "Backfire-C") bay lần đầu tiên vào năm 1973 và bắt đầu phục vụ trong không quân Xô Viết từ năm 1983 đều được trang bị các động cơ NK-25 với khe hút khí nhọn như kiểu khe hút khí của Mig-25, diện tích gập cánh được tăng lên tối đa. Mũi máy bay cũng được "chuốt" lại để có thể gắn được loại radar mới Lenintes PN-AD và hệ thống định vị/tấn công NK-45, giúp cải tiến khả năng bay và tấn công ở độ cao thấp. Phần đuôi của TU-22M cũng được cải tiến để có thể trang bị một đại bác và bệ phóng cho tên lửa KH-15 (NATO đặt tên AS-16 "Kickback").

Một số tranh luận xuất hiện xung quanh việc trang bị tính năng tiếp dầu trên không cho TU-22M. Theo như thiết kế, TU-22M được trang bị một cần tiếp dầu để tăng thời gian cũng như phạm vi hoạt động trên không. Điều này vi phạm một số điều khoản của SALT (Strategic Arms Limitation Talks - Các điều khoản về việc giới hạn các loại vũ khí chiến lược) nên tính năng này đã bị loại bỏ. Tuy nhiên TU-22M vẫn có thể được trang bị tính năng này khi cần thiết ngay lập tức như những chiếc TU-22M được trang bị cho đơn vị không quan trực chiên ở Sân bay Riga khi nước này vẫn còn nằm trong Liên bang Xô viết.

Khoảng 12 chiếc TU-22M3 được chuyển thành loại TU-22M3R (hay còn gọi là TU-22MR chuẩn) được trang bị radar Shompol, các trang thiết bị ELINT. Các biến thể TU-22MP (1986) được ra đời trong thời kỳ chiến tranh điện tử, nhưng cho đến nay chỉ còn 2 hoặc 3 mẫu thiết kế vẫn còn được sử dụng và một số phiên bản "Backfire" khác được nâng cấp lên loại TU-22ME. Tổng cộng có tất cả 479 chiếc TU-22M với đủ loại biến thể đã được chế tạo.

Phục vụ

Trong thời kỳ chiến tranh lạnh, TU-22M nằm dưới sự quản lý của Không quân Xô Viết với vai trò là máy bay ném bom tầm trung và đối với Hải Quân Xô Viết với vai trò là máy bay tuần duyên chống hạm. Đến đầu năm 1982, người Liên Xô đã có trong tay hơn 200 chiếc TU-22M. Người Mỹ rất ngắn khả năng của TU-22M vì nó là loại máy bay ném bom có khả năng bay vòng qua Mỹ khí được tiếp nhiên liệu. Điều này có nghĩa là mọi căn cứ của Hải quân Mỹ và các căn cứ của NATO đều nằm trong phạm vi tấn công của TU-22M.

Tham chiến

Tu-22M tham chiến ở chiến trường Afghanistan từ năm 1987 đến năm 1989 với vai trò tương tự như B-52 của Mỹ ở Việt Nam. Trong cuộc chiến tranh chống lại phiến quân Chechnya, Liên bang Nga cũng sử dụng TU-22M để ném bom các mục tiêu gần thủ phủ Grozny.

Vào thời điểm Liên bang Xô Viết sụp đổ, còn khoảng 370 chiếc TU-22M vẫn còn hoạt động trong khối CIS. Nhưng do không đủ kinh phí duy trì quá trình bảo dưỡng và sản xuất, TU-22M đã được cho ngưng sản xuất từ năm 1993.

Xuất khẩu

Liên bang Xô Viết không xuất khẩu TU-22M, nhưng do sự tan rã của mình nên một số TU-22M đã được chia lại cho một số quốc gia tách ra từ liên bang. Belarus hiện tại còn 52 chiếc TU-22M (tuy nhiên vẫn chưa rõ tình trạng hoạt động). Ukraine có 29 chiếc, nhưng từ khi chính phủ nước này tham gia hiệp ước từ bỏ vũ khí hạt nhân, toàn bộ số TU-22M này đã bị phá hủy.

Phòng thiết kế Tupolev cũng đã có ý định tiếp thị TU-22M từ năm 1992 với một số khách hàng như Iran, Ấn Độ, Trung Quốc, nhưng hiện tại chỉ có Ấn Độ chấp nhận mua 3 chiếc TU-22M cho Hải quân với vai trò là máy bay trinh sát và chống hạm. Iran cũng tuyên bố là sẽ mua 7 chiếc TU-22M, tuy nhiên thông tin này vẫn chưa được xác nhận.

Một số tính năng chính của TU-22M
Phi hành đoàn: 4 người (bao gồm 1 phi công chính, 1 phi công phụ, một người điều khiển hệ thống cắt bom, một người điểu khiển hệ thống phòng thủ)
Chiều dài: 41.46 m
Sải cánh: Mở rộng: (20 độ): 34.28 mThu lại: (65 độ): 23.30 mChiều cao: 11.05 m
Diện tích cánh: Mở rộng: 183.6 m2Thu lại: 175.9 m2Trọng lượng không tải: 58000 kg
Tải trọng cực đại: 112000 kg
Tải trọn cất cánh cực đại: 126000 kg
Động cơ: 2 động cơ cánh quạt đẩy Klimov NK-25 245Kn x 2
Tốc độ tối đa: Mach 1.88 (2000 km/h)
Tầm hoạt động: 7000 km
Phạm vi tác chiến: 2410 km
Trần bay: 13.300 m

(Tổng hợp từ nhiều nguồn)

[nthach1]

Tupolev Tu-22M "Backfire"