Giao lưu văn học Nga - Việt từ năm 1945 đến đầu thế kỷ 21

[tieuboingoan]

Giao lưu văn học Nga - Việt từ năm 1945 đến đầu thế kỷ 21
Tiến sĩ Ngữ văn Anatoli Sokolov
Viện Đông phương học, Viện Hàn lâm khoa học Nga



1. Giai đoạn 1945 – 1954

Những bản dịch văn học Nga đầu tiên xuất hiện ở VN vào thập niên 1930. Đó là tác phẩm của Anton Chekhov, Liev Tolstoy đã được đăng trên các tạp chí ra thường kì, hoặc xuất bản thành sách. Ngay từ hồi này trong sách xuất bản của nước cộng hòa cũng đã có những bài bút ký và bài viết về nước Nga Xô viết mà tác giả của chúng là các nhà cách mạng Việt Nam chuyên nghiệp.

Bạn đọc VN thực sự biết đến văn học Nga và văn học Xô viết là từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, khi nước VNDCCH ra đời. Từ đó ở Việt Nam tiếng Nga bắt đầu được học có hệ thống. Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội thành lập khoa chính trị xã hội, ở đó dạy tiếng Nga là Orest Viktorovich Pletner, người tốt nghiệp đại học Saint-Perterburg. Trong số các học trò của ông có Nguyễn Thụy Ứng sau này đã dịch sang tiếng Việt tiểu thuyết “Sông Đông êm đềm” của M. Solokhov và các tác phẩm văn học Nga-Xô viết khác.

Người ta cho rằng tác phẩm đầu tiên của văn học Nga được dịch sang tiếng Việt và xuất bản năm 1945 ở nước VNDCCH là truyện vừa “Người độc giả kỳ dị” của M. Gorki.

Việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa CCCP và VNDCCH (1/1950) là động lực mạnh mẽ cho sự tăng cường quan hệ giữa các nhà hoạt động văn hóa hai nước. Ở giai đoạn phát triển này kinh nghiệm của văn học Xô Viết rất hữu ích đối với nền văn học Việt Nam non trẻ. Hình thức chính của sự giao lưu văn học Xô viết – Việt Nam là các bản dịch văn học nghệ thuật – cả cổ điển lẫn hiện đại, chủ yếu thông qua tiếng Pháp và tiếng Trung. Hồi đó bạn đọc VN đã được làm quen với các tác phẩm của M. Solokhov, I. Erenburg, B. Bolevoi, K. Simonov, V. Maiakovsky. Đáng chú ý là những dịch giả đầu tiên văn học Xô Viết là các nhà văn nổi tiếng như Vũ Ngọc Phan, Ngô Tất Tố và những người khác.

2. Giai đoạn 1954-1965

Những năm này việc nghiên cứu Việt Nam và văn học Việt Nam bắt đầu tích cực ở Liên Xô. Những thông tin đầu tiên về văn học Việt Nam mà sinh viên Nga có được là từ nhà ngữ văn Việt Nam Nguyễn Tài Cẩn, khi đó đang giảng dậy tại Khoa Phương Đông trường Đại học Tổng Hợp Leningrad và M.N.Tkachev - Viện các ngôn ngữ phương Đông (hiện là Viện các dân tộc Á-Phi) thuộc Đại học Tổng Hợp Quốc gia (MGU). Trong các bài giảng họ truyền đạt cho sinh viên những tri thức về văn hoá và văn học Việt Nam trong phạm vi nghiên cứu tiếng Việt.

Cũng thời kì đó, vào cuối những năm 1950-đầu những năm 1960, những tác phẩm văn học Việt Nam dịch sang tiếng Nga bắt đầu được xuất bản ở Liên Xô. Cuốn sách đầu tiên được dịch sang tiếng Nga vào năm 1955 là tập thơ của các nhà thơ Việt Nam hiện đại. Lời nói đầu cho những cuốn sách đó được xem như những thể nghiệm nghiên cứu văn học đầu tiên. Tác giả những lời nói đầu đó thường chính là dịch giả - những chuyên gia Xô Viết đầu tiên trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam: N.I Nikulin (tập truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, 1956), M.N. Tkachev (tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, 1961) và những người khác.
Đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển quan hệ giao lưu giữa văn học Liên Xô và văn học Việt Nam là Hội nhà văn của hai nước. Thường xuyên trao đổi các đoàn công tác, số lượng sách dịch tăng cả ở Liên Xô và Việt Nam. Giai đoạn trước 1967 ở Việt Nam có hơn 300 tác phẩm của các nhà văn Xô Viết và các nhà văn Nga cổ điển được dịch sang tiếng Việt, các tạp chí thường kì đăng những bài viết và những công trình nghiên cứu văn học Nga và Xô Viết đã được xuất bản.

Trong những năm này văn học Việt Nam phát triển mạnh mẽ mà ở mức độ đáng kể là do được giao lưu với các nền văn học của hệ thống xã hội chủ nghĩa trên thế giới. Quan hệ giao lưu thường xuyên giữa văn học Liên Xô và Việt Nam trở thành đặc điểm chính của tiến trình văn học ở Việt Nam. Điều này thể hiện trước hết ở việc các nhà văn Việt Nam tích cực tiếp nhận kinh nghiệm sáng tác của các bạn đồng nghiệp ở Liên Xô. Kinh nghiệm của văn học Xô Viết đã có ảnh hưởng quan trọng trong sự hình thành bộ mặt tinh thần và sáng tạo của các nhà văn Việt Nam, thúc đẩy sự khẳng định những nguyên tắc tư tưởng-nghệ thuật trong văn học Việt Nam. Cần phải thấy rằng sự tiếp nhận này là do nhu cầu nội tại của bản thân văn học Việt Nam và do những đặc điểm vận động phát triển của nó, cùng lúc đánh thức những năng lực sáng tạo độc đáo của đất nước.

3. Giai đoạn 1965-1975

Trong những năm nhân dân Việt Nam tiến hành cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, sự hợp tác giữa các nhà văn Liên Xô và Việt Nam được củng cố và phát triển. Cảm hứng quốc tế - một trong những nét chính của văn học Xô Viết đã được thể hiện trong nhiều tác phẩm của các nhà văn và nhà thơ Xô Viết viết về đề tài Việt Nam. Những hồi kí, truyện ngắn, truyện dài, kịch đã trở thành phương thức giao lưu quan trọng giữa Liên Xô và Việt Nam. Những tác phẩm của K.Simonov, E. Evtusenko, P.Antonovski, V. Soloukhin và nhiều nhà văn Xô Viết khác được dịch sang tiếng Việt đã nhận được sự tiếp đón nồng nhiệt của độc giả Việt Nam.
Văn học Xô Viết và tiếng Nga đã trở thành người trung gian độc đáo trong việc truyền bá các tác phẩm văn học Việt Nam bằng ngôn ngữ các dân tộc trong Liên Bang Xô Viết và các nước trong phe xã hội chủ nghĩa. Theo thông tin của cơ quan in ấn toàn Liên bang, chỉ tính đến ngày 1 tháng Giêng năm 1973 có tới 121 cuốn sách Việt Nam xuất bản bằng 19 thứ tiếng với tira gần bốn triệu bản. Ngoài ra, một số tác phẩm của các nhà văn của các nước XHCN được dịch sang tiếng Việt thông qua tiếng Nga.

4. Giai đoạn 1975-1991

Trong thời gian này sự giao lưu giữa văn học Xô Viết và văn học Việt Nam vẫn tiếp tục phát triển. Ở Liên Xô xuất bản Tủ sách văn học Việt Nam nhiều tập giới thiệu những nhà văn hàng đầu của văn học Việt Nam thế kỉ XX. Giữa các nhà xuất bản của hai nước có sự hợp tác hiệu quả thể hiện ở việc đồng xuất bản các tác phẩm văn học Nga và văn học Xô Viết sang tiếng Việt.

Những năm diễn ra công cuộc Cải tổ ở Liên Xô và Đổi mới ở Việt Nam, trong văn học hai nước diễn ra những quá trình tương đồng: xuất bản những tác phẩm trước đây bị cấm đoán, xuất hiện những tên tuổi mới, khám phá những chân trời sáng tác mới gắn trước hết với những tìm kiếm về phương diện đạo đức, nghệ thuật của các nhà văn v.v..

Việc nghiên cứu một cách hệ thống văn học Việt Nam ở Liên Xô và Nga gắn trước hết với tên tuổi của giáo sư, tiến sĩ khoa học ngữ văn N.I.Nikulin, người đã cho ra hơn 300 công trình về văn học dân gian, thần thoại và văn học Việt Nam. Xếp vào số các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam thế hệ đầu còn có I.P. Zimonina, M.N.Tkachev, V.I.Karpov. Các nhà nghiên cứu này đã chuẩn bị cho việc xuất bản nhiều những tác phẩm quan trọng của văn học Việt Nam. Vào những năm 1980 xuất hiện thế hệ mới các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam ở Liên Xô. Đó là T..Philimonova, A.A.Sokolov (cả hai đều ở Moskva), E.Iu. Knorozova (San Peterbuarg).

Trong tất cả những năm đó giữa Liên Xô và Việt Nam luôn có mối quan hệ về phương diện khoa học và sáng tác trong phạm vị các viện thuộc Viện hàn lâm, các trường đại học, các hội văn học nghệ thuật của hai nước, cho phép các nhà khoa học hai nước hiểu được công việc nghiên cứu khoa học của nhau. Theo hướng này Hội nhà văn hai nước đã tiến hành một công việc lớn. Khi đó nhiều nhà văn, nhà phê bình, nghiên cứu của Liên Xô và Việt Nam thường xuyên gặp gỡ và trao đổi kinh nghiệm. Năm 1987, Hội nhà văn Liên Xô thành lập một hội đồng chuyên môn về các vấn đề của văn học Việt Nam, Lào và Campuchia (sau này đổi thành Hội đồng về văn học Việt Nam). Thành viên của hội đồng gồm các nhà văn, dịch giả và các nhà khoa học nổi tiếng của Liên Xô. Nhờ sự nỗ lực của Hội nhà văn hai nước ba cuộc hội thảo quốc tế về những vấn đề của văn học Việt Nam được tổ chức. Các tạp chí lớn đã dành những chuyên san về văn học Việt Nam - “Văn học nước ngoài” (1966, số 6), “Văn học thiếu nhi” (1997, tháng 7), Hợp tuyển văn học “Những quả chuông vàng” (nxb “Đội thanh niên cận vệ”, 1985).

Cũng còn phải kể đến việc nhiều cán bộ nghiên cứu văn học của Việt Nam đã được đào tạo tại Liên Xô. Đó là những người tốt nghiệp các khoa ngữ văn, các nghiên cứu sinh, sinh viên của Viện văn học Gorki, những người theo học khoá phiên dịch văn học nghệ thuật ba tháng. Không còn nghi ngờ, những công trình khoa học của các nghiên cứu sinh Việt Nam ở Liên Xô, những luận án của họ trở thành một bộ phận của tiến trình văn học chung của hai nước.
Để tổng kết có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản sau đây của mối quan hệ giữa văn học Xô Viết và văn học Việt Nam:

- Quan hệ chặt chẽ trong lĩnh vực chính trị-xã hội giữa Liên Xô và Việt Nam đã góp phần vào sự hợp tác có hiệu quả trong lĩnh vực văn hoá-khoa học và việc trao đổi chuyên gia giữa hai nước, trong đó có các nhà văn, các nhà nghiên cứu ngữ văn;
- Việc nghiên cứu văn học Việt Nam ở Liên Xô và văn học Nga Xô Viết ở Việt Nam diễn ra phù hợp với những truyền thống của nghệ thuật XHCN và hệ tư tưởng Mac-xít;
- Trên thực tế tất cả lực lượng nghiên cứu và dịch thuật đều tập trung ở thủ đô của hai nước - Moskva và Hà Nội - trong các viện của Viện hàn lâm, các trường đại học;
- Việc nghiên cứu văn học Việt Nam ở Liên Xô và văn học Nga-Xô Viết ở Việt Nam diễn ra theo hai khuynh hướng truyền thống: nghiên cứu (luận án, bài viết, báo cáo khoa học v.v..) và giới thiệu (các bài viết cho từ điển và sách tra cứu, lời nói đầu cho sách văn học dịch v.v..).

5. Giai đoạn 1991 - đầu thế kỉ XXI

Sau khi Liên bang Xô Viết sụp đổ sự giao lưu trong lĩnh vực nghiên cứu-sáng tác văn học giữa hai nước có nhiều biến đổi gắn với thực tiễn xã hội-chính trị và kinh tế mới. Tuy nhiên, việc trao đổi các đoàn cán bộ khoa học, thực tập sinh, việc tham gia các hội thảo quốc tế v.v.. vẫn tiếp tục diễn ra như trước.

Cần phải thừa nhận rằng ở giai đoạn hiện tại phía Việt nam thể hiện tính tích cực và hiệu quả cao trong việc giữ gìn, củng cố và phát triển quan hệ Nga-Việt trong lĩnh vực văn hoá và văn học. Những năm gần đây ở Việt Nam đã xuất bản những tác phẩm dịch các nhà văn cổ điển và hiện đại của Nga, những công trình nghiên cứu, giáo trình văn học Nga.

Đặc biệt đóng vai trò quan trọng cho hình thức giao lưu mới giữa hai nước là hoạt động của các trung tâm văn hoá và nghiên cứu của hai nước. Dẫn chứng điển hình là Trung tâm văn hoá Đông-Tây tại Hà Nội. Tập hợp xung quanh trung tâm này là những dịch giả tài năng, những nhà nghiên cứu nghiêm túc: Đoàn Tử Huyến, Vũ Thế Khôi, Đào Tuấn Ảnh, Lê Văn Nhân và những người khác. Trong những năm gần đây, với sự nỗ lực của trung tâm này ở Việt Nam đã xuất bản nhiều những tác phẩm của M. Bulgacov, I.Turghenev, M. Lermontov và các giả Nga, Xô Viết khác.

Ở Moskva, các nhà văn và các nhà nghiên cứu Nga cộng tác tích cực với Hội khoa học-kĩ thuật Việt Nam, với các nhóm sáng tác và các tổ chức khác đang hoạt động tại Cộng hoà Liên Bang Nga.


TS. ANATOLI SOKOLOV
Viện Đông phương học,
Viện Hàn lâm Khoa học Nga
Matxcova, Liên bang Nga.
Email: ansokolov@mail.ru

Theo www.vienvanhoc.org.vn