Nhà vườn-tâm hồn của người Huế

[tuthongminh]

Vườn là một bộ phận không thể thiếu trong tổng thể kiến trúc phương Đông. Thời phong kiến, nước ta cũng chịu chung ảnh hưởng của văn hóa nhà vườn, từ vườn ngự của các bậc vua chúa, vườn phủ đệ của các ông hoàng bà chúa, vườn chùa của những ngôi chùa Phật giáo, đến nhà vườn của mọi tầng lớp nhân dân. Với người Huế, đất Huế, vườn và nhà gắn chặt mật thiết với nhau như cuộc sống giữa con người và thiên nhiên. Nhiều người nhận định rằng: "Huế là một thành phố vườn", điều đó nói lên cái chung đất Huế là thành phố có nhiều vườn nhất so với bất kỳ nơi nào trên nước Việt Nam.

Nhà vườn Huế xuất hiện từ khá sớm, song đậm nét nhất là từ sau khi phủ Chúa được xây dựng ở Kim Long vào năm 1636 và về sau càng phát triển trong đời sống xã hội, đặc biệt là dưới triều Nguyễn. Những nhà vườn nổi tiếng của trung tâm thuộc loại di sản, như nhà vườn An Hiên, nhà vườn Vĩnh Quốc Công ở Kim Long, nhà vườn An Thường Công Chúa ở phường Phú Hội, nhà vườn Lạc Tịnh Viên ở phường Vĩnh Ninh...

Ở miền Trung nói chung và Thừa Thiên-Huế nói riêng, với địa hình thiếu đồng bằng, nhưng lại nhiều sông núi, đầm phá, biển cả nằm cạnh nhau, con người đã phải khó nhọc đối chọi với thiên nhiên, có cách ứng xử thích hợp để tồn tại và phát triển nông nghiệp. Những khu nhà vườn nổi tiếng ở trung tâm và vùng ven Huế được xây dựng dọc hai bờ sông Hương, ở Long Hồ, Ngọc Hồ, Nguyệt Biều, Lương Quán, Kim Long, Vĩ Dạ... là những vườn đa chủng, đa tầng và cả những vườn tạp. Vườn tỏa rộng bóng mát nhờ các loại cây cổ thụ và cả các loại tre, nứa, chè, nhãn, thơm... Ngôi nhà vườn hòa hợp với thiên nhiên cây cỏ. Trời nắng gắt thì trong nhà mát, những tháng mưa dầm gió rét thì ấm áp. Ngôi nhà được xây dựng theo thuật phong thủy, chọn hướng tốt nhất để có thể hài hòa với thiên nhiên.



Vườn là khu đất rộng hay hẹp, tường có rào giậu bằng nhiều vật liệu khác nhau. Các khu nhà vườn An Hiên, Lạc Tịnh Viên, từ đường Ngọc Sơn Công Chúa... là những nhà vườn quý tộc, có cổng gạch rào cao. Trái lại, làng Phú Mộng ở Kim Long hiện có 7 ngôi nhà vườn, các ngôi nhà được bao quanh bởi cây lá. Những ngôi nhà vườn truyền thống Huế luôn có sự phối hợp đồng nhất giữa vườn và nhà. Ngôi nhà nằm ở trung tâm khu vườn, có kiến trúc ba gian hai chái hoặc năm gian nối tiếp với công trình nhà ăn, bếp núc, nhà vệ sinh. Việc phân bố các loại cây trong vườn căn cứ sự phát triển tầm cao. Thường những cây cao, nhiều bóng rợp được trồng ở vòng ngoài, còn những cây cận nhà là các giàn hoa leo, để tạo không gian mát mẻ cho khuôn viên. Xen giữa hai tầng ngoài và trong là hệ cây ăn quả như hồng, thanh trà, măng cụt... với những loại cây làm đẹp cảnh quan, cây cảnh, hoa. Đi sâu hơn, vườn cây cũng có sự phân chia vườn trước được ưu tiên trồng các loại cây quý, vừa tiện lợi để chăm sóc và bảo vệ. Còn vườn sau là những cây trái lưu niên nhiều bóng mát. Các loại cây ăn trái không được trồng theo kiểu độc canh hay chuyên canh như loại vườn ở đồng bằng sông Cửu Long mà thường xuất hiện như một dạng vườn tạp. Vào mùa xuân, những chậu trà mi đỏ tươi, cuốn hút cái nhìn của người xem. Đến giữa mùa xuân thì hoa lê bắt đầu nở. Mùa hè, mùa của thơm, giống Nguyệt Biều, vỏ chín đỏ như lửa, cắt ra từng lát có màu vàng mật ong. Vườn An Hiên có mấy cây vải Phụng Tiên, giống vải đặc sắc của Huế, quả lớn hơn quả nhãn, hạt bé, ngọt lịm. Đây là giống vải vào hàng quý tộc, chỉ trồng trong cung vua. Vào mùa thu vườn An Hiên đầy cam, thanh trà, đến cuối tháng 8 là thị nhung chi chít những quả đỏ. Đặc biệt có cây giống Tiên Điền, quê hương Nghệ An, không hạt là quà tặng của chắt nội thi hào Nguyễn Du.

Đến các ngôi nhà vườn Huế, hình ảnh đầu tiên đập vào mắt du khách là chiếc cổng ngõ. Với tầng lớp khá giả thượng lưu thì cổng ngõ có mái, hoặc dùng những loại dây leo nối hai trụ thành hình vòm hay mái, tạo sự bề thế cho khu nhà vườn mà còn là nơi trú chân cho khách bộ hành khi gặp cơn mưa. Trước cổng ngôi nhà vườn bà Phạm Thị Túy, xưa là nhà của thượng thư bộ Lê Phạm Hữu Điển, có câu đối: Nhập thất hoán hiệp tương đắc mỹ/Thường môn thảo mộc cộng tri xuân. (Tạm dịch: vào nhà, đạo đức và vẻ đẹp cộng vào nhau. Ở ngoài cửa, cây lá làm nên cảnh sắc). Với nhà vườn dân dã thì hàng rào thường bằng hóp, chè tàu, dâm bụt... được cắt xén công phu và nghệ thuật, phân định mốc giới cho khuôn viên vườn. Từ cổng ngõ là một hàng rào phụ bổ sung, thường uốn lượn hình chữ "chi", đường vòng cung dẫn vào nhà. Lối đi không bao giờ trực diện vào nhà chính, tạo cho kiến trúc một cảm giác nề nếp và gia phong. Từ cổng ngõ đi vào gặp ngay chiếc chấn phong có nhiều chức năng, vừa chắn gió độc, vừa là bức màn của lễ nghi. Hình dáng chấn phong rất đa dạng, khi là hình cuốn thư, khi là hình thoi, đa giác, dạng tổ ong hay mắt lưới. Khách vào vườn đến chấn phong để dừng chân, có thời gian sửa lại trang phục và phong thái trước khi gặp mặt chủ nhân.

Nhìn chung, bất cứ nhà vườn nào cũng có sự kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc. Trong môi trường sống ấy, thiên nhiên trở thành bầu bạn thân thiết với con người. Con người không còn xem cây cối là vật vô tri, mà có sự gần gũi, gắn bó. Tài sản quý nhất của các nhà vườn là cái tinh thần, cái hồn của người Huế. Mỗi nhà vườn Huế có một phong cách nghệ thuật riêng, đó chính là tâm hồn của mỗi chủ nhân. Tâm hồn của chủ nhân được bộc lộ và thăng hoa thành giá trị văn hóa nghệ thuật. Chính môi trường tĩnh lặng của các khu nhà vườn Huế đã tạo nên một triết lý riêng tao nhã của con người Huế, một nét độc đáo của văn hóa Huế.

[lidahb1284]

Ban có thể gửi ảnh lên ko?