Tính giản dị và duyên dáng trong kiến trúc cổ Việt Nam

[nguyenthuhanh82]

Bắt đầu rời bỏ cái nhà sàn vùng rừng núi với chức năng cư trú sinh hoạt là chính, để tiến về khai thác vùng đồng bằng phì nhiêu nhưng khắc nghiệt, người Việt cổ vốn thiên về săn bắt, hái lượm và làm nương, ngày càng nhận thức ra được thế ưu việt và tiềm năng giàu có của các yếu tố nước và đất dưới sự tác động tổng hợp của năng lượng mặt trời và sức lao động của con người khai phá.
Cái nhà sàn (lên, xuống, vào, ra) phiền toái cũng không còn thích ứng với phương thức làm ăn mới, khẩn trương của những gia đình nông nghiệp lúa nước nữa. Cái công thức người + đất + nước, hình ảnh tiêu biểu của nền văn minh nông nghiệp, ở đây lại là đặc trưng của nội dung không gian cư trú và ngôi nhà ở cổ truyền dân gian Việt Nam.
Mối quan hệ giữa kiến trúc và thiên nhiên (còn gọi là cảnh quan kiến trúc) được hình thành từ xa xưa, ngay từ khi có con người. Các hoạt động xây dựng, trong suốt thời kỳ dài của lịch sử đã nhờ vả thiên nhiên một cách tự phát: hang động, xây nhà bằng thân cây, đất đá...Thiên nhiên bấy giờ được nhận biết là Trời, đất. Phải trải qua một quá trình nhận thức khá lâu dài về các đặc điểm của Trời đất, con người ta mới biết rằng việc đặt hướng nhà là một biện pháp quan trọng. Phương ngôn "làm nhà hướng Nam" và kinh nghiệm trồng cây trước và sau nhà "chuối sau, cau trước" có được là con người Việt Nam tại các vùng quê châu thổ sông Hồng đã phải chịu đủ cái nóng, cái lạnh đã nếm trải những cơn gió mùa đông bắc hun hút thổi tới về mùa đông nhưng cũng được hưởng trọn vẹn những cơn gió Nam khi chiều về vào mùa hè nóng bức. Trong kiến trúc dân gian tại các vùng nông thôn Việt Nam có đặc điểm nổi bật ở mọi miền đất nước là sự gắn bó chặt chẽ với phong cảnh thiên nhiên.
Các ngôi nhà ở dân gian, với vẻ riêng đặc sắc của từng vùng trên châu thổ sông Hồng, với nét chung mộc mạc, bình dị của tranh, tre, và gỗ, đất đã nói lên một cách hùng hồn tinh thần cần cù, đầu óc thực tế và bản lĩnh độc đáo của con người ở nơi đây trong việc chinh phục, khai thác thiên nhiên đa dạng, phì nhiêu nhưng vô cùng khắc nghiệt của vùng này để tạo ra các giá trị vật chất cho cuộc sống của mình. Vật liệu làm nhà ở đây, đầu tiên phải kể đến các sản phẩm của vùng nhiệt đới ẩm, các loại vầu, tre, nứa, gỗ...cỏ tranh, lá gồi và các sản phẩm phế thừa của nền nông nghiệp lúa nước như rơm, rạ, trấu...Còn phải kể đến đá vôi, đá sò, đá ong, đá nện, đất nung.
Nhà ở của họ dù là một nếp tranh, tre, nhà tường trình, nhà xây đá ong thậm chí nhà tường gạch, mái ngói, nhà nào cũng có bộ phận chính chịu lực: bộ khung hay gọi theo lối dân dã là "dàn chò" . Nhìn vào kiến trúc dân gian bình dân trong đó có cả tầng lớp trung nông, phú hào, chúng ta thấy rất rõ những đặc tính giản dị, tao nhã và duyên dáng. Đặc điểm chung là kết cấu bằng gỗ, lợp ngói âm dương, tường bao bằng gạch, bằng đá ong hoặc bằng gỗ. Tuỳ theo sự giàu có của chủ nhà, kiến trúc được bố cục theo hình chữ nhật, chữ U, chữ L hoặc chữ I. Hệ cột và vì kèo bằng gỗ lim hoặc gỗ xoan đào. Người thợ cả tạo ra hệ vì kèo theo một tỷ lệ rất đẹp mắt: câu đầu ở trên cao, quá giang ở dưới thấp cho nên câu đầu phải to hơn một chút để nhìn thuận mắt theo phối cảnh. Các chi tiết chạm khắc trên các cấu kiện mang bóng dáng hoa lá mà người dân thường trong xã hội phong kiến được phép sử dụng. Bộ mái nhà dân không được phép làm cong như mái đình hoặc mái nhà vua chúa, do đó, nó càng giản dị hơn.
Nếu tĩnh tâm nhìn vào tất cả các thể loại công trình xưa của Việt Nam ta có thể rút ra một điều: Kiến trúc Việt Nam cổ truyền có đặc trưng: nhìn từ xa chúng rất đơn giản, giản dị rất tao nhã và khiêm tốn, nhưng đến gần càng gần, càng nhận ra nhiều chi tiết phong phú sinh động, và duyên dáng.
Làng quê thanh bình thịnh trị được biểu tượng bằng một ngôi đình làng. Ngôi đình đó có thể chỉ có toà chính đình, có thể có cả hai dãy tả vu, hữu vu. Bố cục mặt bằng giản dị theo hình chữ nhất có chuôi vồ hoặc hình chữ U. Ngôi đình hoà mình trong sân vườn. Sân vườn lại hoà thông trong sân vườn làng xã, thanh bình và thân thiết biết bao với mọi thành viên thôn xóm. Toà chính đình là một ngôi nhà to, mái lớn, đường bệ. Sự giản dị đến ngạc nhiên của bộ mái tập hợp bởi hai mái dốc chính và hai mái dốc đầu hồi với độ vươn ra của diềm mái đúng bằng chiều cao khoảng 1,5m từ sàn đình tới đỉnh cửa bức bàn bao bọc chung quanh. Nhìn từ xa, mái đình rất trầm tĩnh, và giản dị.
Lại nói tới đường nét trên nóc đình. Đó là những đường nét giản dị tạo thành bời các bờ chảy và bờ nóc. Thoáng nhìn, thấy nó đặc, nhìn kỹ thấy nó có đặc, có rỗng phân minh, tạo cảm giác nhẹ nhàng cho một đường gờ lớn. Bờ dốc vươn lên tới đỉnh nóc. Để chống đơn điệu, ông cha ta đã tạo ra một điểm dừng ở lưng chừng vào vị trí hợp lý nhất về bố cục mỹ học. Liên kết những đường bờ nóc, bờ chảy tạo ra một đường viền tao nhã, yên bình, thanh thản.
Nhìn chung, kiến trúc truyền thống Việt Nam luôn đạt đến đỉnh cao của tính giản dị và duyên dáng. Người Việt chúng ta từ bao đời nay đã khắc hoạ rất rõ nét về nhận thức thẩm mỹ trong cách ăn, ở, mặc. Trong đó tính giản dị, duyên dáng chiếm vị trí thống lĩnh trong mọi trường hợp. Đặc biệt trong kiến trúc. Đến đây, bạn có muốn tìm hiểu định nghĩa về kiến trúc, đặc biệt là kiến trúc Việt Nam không? Nếu định nghĩa về khoa học thì "Kiến trúc là một khía cạnh của văn hoá, là một hoạt động mang tính tổng hợp giữa khoa học kỹ thuật và nghệ thuật, đặc trưng của nó là nghệ thuật. Nhưng ở đây, trên trang văn đàn, tôi muôn đưa ra một định nghĩa Kiến trúc rất Việt Nam, rất văn học của nhà văn Tô Hoài: " Kiến trúc là bếp lửa gia đình, là mâm cơm xum họp, là thủ thỉ tình yêu..." Bởi kiến trúc đâu chỉ là kết cấu của sắt thép, xi măng, của các vật dụng vô hồn, vô cảm, mà kiến trúc mang trong mình một tâm hồn của đất, của con người. Nên dù có đi bốn phương trời, gia đình của chúng ta, ngôi nhà của chúng ta vẫn là đẹp nhất phải không các bạn?