Văn học Nga ở Việt Nam: Tiếp nhận đúng không phải dễ!

[nguyenthuhanh82]

Trong hơn một nửa thế kỷ qua, văn học Nga được dịch ra tiếng Việt với một khối lượng khá lớn. Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu Đào Tuấn Ảnh, còn nhiều thiếu sót cần xem lại. Thí dụ như tác phẩm để đời của M. Gorki là Klim Samgin lại chưa hề được dịch, hay cần dịch lại Sông Đông êm đềm của Cholokhov...

* Theo chị, đâu là điều có thể rút kinh nghiệm khi nghiên cứu và đánh giá văn học Nga thời kỳ Xô viết?

- Cần nói rõ hơn một chút: Văn học Nga thế kỷ XX bị chia cắt hết sức phức tạp. Ngoài bộ phận văn học chính thống mà chúng ta biết một phần, tác phẩm của các nhà văn những năm 1920 - 1930, các nhà văn nhà thơ thời kỳ chiến tranh và sau chiến tranh (những năm 1940 - 1970) nằm trong ngăn kéo, hoặc bị thất lạc hàng thập niên, nay vừa tìm thấy - lục tục ra mắt bạn đọc. Tiếp đó là mảng văn học Nga ở hải ngoại mà ngay cả bạn đọc Nga cũng chỉ mới được đọc từ cuối những năm 1980. Riêng trong thời kỳ Xô viết, có những tài năng vĩ đại, và nhiều tác phẩm quan trọng của họ được dịch và giới thiệu ở Việt Nam. Song "nhiều" không có nghĩa là "đủ", bởi thế càng thấy việc tiếp nhận một nền văn học cho đúng nghĩa của nó không phải là dễ.

* Mặc dầu có những hạn chế như vậy nhưng hẳn chị cũng tin rằng việc nghiên cứu và dịch văn học Nga đã có tác động lớn tới văn học Việt Nam từ sau 1945?

- Có thể nói trong quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc ở giai đoạn năm 1945, văn học Nga - Xô viết đóng vai trò quan trọng không kém gì văn học Pháp giai đoạn trước năm 1945. Có lúc chúng ta từng mong tìm thấy trong các tác phẩm của họ những con đường và giải pháp cho chính bản thân mình. Người ta có thể nhận thấy dấu ấn cụ thể từ hình ảnh ông lão trong thơ Tố Hữu ngồi "mơ nước Nga", qua những bài thơ lấy cảm hứng từ nước Nga, thiên nhiên Nga, vấn đề Nga của các nhà thơ thế hệ chống Mỹ như Thanh Thảo, Nguyễn Duy..., tới vở kịch thời "hậu hiện đại" về Nguyễn Thái Học của Nguyễn Huy Thiệp, trong đó motiv "chiến tranh và tình yêu" của bộ ba Con đường đau khổ còn vang vọng ("Các cuộc chiến tranh rồi sẽ qua đi, còn lại tình em là mãi mãi...")...

* Ngay với văn học Nga thời kỳ Xô viết, thời gian tới ta còn những việc gì nên và cần phải làm?

- Trước mắt, phải đào tạo đội ngũ Nga học lớn gấp mấy lần đội ngũ hiện nay. Những người này ngoài tiếng Nga thông thạo, còn phải nắm được văn hóa, triết học Nga để có thể dịch nổi những sáng tác phức tạp (ngay cả đối với người Nga) như Tchevengua, Biển thanh xuân của Platonov, thơ Svetaeva, Blok, Pasternak, Brodski... Bản thân mảng văn học Xô viết cũng cần được làm lại. Thí dụ như Gorki, chừng nào tác phẩm để đời của ông là Klim Samgin chưa được dịch thì khuôn mặt đích thực của một đại văn hào nơi ông còn chưa đầy đủ. Cũng vậy đối với trường hợp Tvardovski hoặc Trifonov và một số người khác. Có những tác phẩm cần phải dịch lại để thấy hết được giá trị của nó, Sông Đông êm đềm của Cholokhov là một thí dụ. Bên cạnh việc dịch tiểu thuyết hay thơ thì việc tiếp tục tìm dịch những cuốn lý luận có giá trị đích thực và những bộ lịch sử văn học Nga thế kỷ XX có giá trị mới được biên soạn cũng cần thiết.

* Chị có thể cho biết mấy nét khái quát về văn học Nga từ sau 1991 tới nay và những vấn đề mà giữa văn học Việt Nam và văn học Nga vẫn đang có sự tương đồng?

- Giai đoạn văn học Nga hiện nay mang đặc tính một thời điểm rẽ ngoặt. Người ta gọi nó là giai đoạn văn học hỗn loạn, văn học thời kinh tế thị trường. Ở đó có mặt mọi trường phái từ hiện đại, hậu hiện đại, đến hiện thực, hậu hiện thực. Trong khi đó thì vẫn còn dòng văn học truyền thống mà giọng điệu chủ yếu là than vãn, nuối tiếc nền văn học đã qua và nếu không dè bỉu, thì cũng thiếu tin tưởng vào nền văn học hiện đang có. Nhà văn Rasputin từng ví thế hệ của ông là những cư dân hiếm hoi còn sót lại sau nạn đại hồng thủy, đang kiên nhẫn bơi trên chiếc thuyền của Noe với số đồ đạc, giống má ít ỏi cố tới được bến bờ mới.

Nhìn chung văn học Nga hôm nay đang nỗ lực tìm kiếm cách tiếp nhận thế giới mới, tạo dụng một ý thức nghệ thuật mới. Luôn luôn có sự điều chỉnh những cực đoan ban đầu, và có sự biến đổi, hòa nhập. Và cái gọi là văn học truyền thống cũng có những điểm khác với chủ nghĩa hiện thực cách đây vài thập niên. Cuối cùng chúng ta lại rơi vào vấn đề thật xưa cũ trong văn chương: kết nối truyền thống và hiện đại. Nhiều nhà văn Nga hiện đã, đang làm được điều này thật xuất sắc, đây chính là điều các nhà văn Việt Nam nên biết.

* Có phải là sau một thời gian quá thuận lợi, hiện nay việc nghiên cứu và dịch văn học Nga đang gặp phải những khó khăn chưa từng có? Từ đâu chị đã tìm thấy niềm hy vọng khi phải đối mặt với những khó khăn ấy?

- Khó khăn lớn nhất là đội ngũ chuyên gia về văn học Nga, ngày mỗi mỏng. Khó khăn thứ hai là thiếu tài liệu, sách vở, những trao đổi học thuật... Mặc dù xa lộ thông tin đã rộng mở và nhiều thứ có thể đọc ở trên mạng (báo và tạp chí chẳng hạn), song vẫn không thể thay thế được các hiệu sách. Để có được số sách nghiên cứu và các tác phẩm mới nhất của các nhà văn Nga đương đại, thẩm thấu được phần nào cái không khí xã hội, văn hóa nghệ thuật, văn học Nga hiện nay, gần chục năm qua tôi phải đi đi lại lại nước Nga nhiều lần, lắm lúc, cũng nản, mà rồi cứ phải đi tiếp. Khác với mọi ngành nghề khác, theo tôi, với văn học không nên nói là hy vọng hay không hy vọng, chỉ có thế nói yêu hay không yêu. Còn yêu, còn hy vọng. Có thế nó mới là nghiệp!

VƯƠNG TRÍ NHÀN
(thực hiện)
(Báo Thể thao và Văn hóa)


--------------------------------------------------------------------------------

Vài nét về Đào Tuấn Ảnh:

* Tốt nghiệp đại học và bảo vệ luận án Phó Tiến sĩ tại trường Đại học Tổng hợp mang tên Lomonosov (Moskva).

* Hiện nghiên cứu văn học Nga tại Ban văn học thế giới - Viện Văn học.

* Đã viết nhiều bài nghiên cứu đăng trên tạp chí Văn học và các tạp chí khoa học khác, ngoài ra còn dịch nhiều truyện ngắn và viết bài giới thiệu văn học Nga trên các báo.

* Sách đang in Truyện ngắn đương đại Nga (sách dịch, NXB Thuận Hóa), Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỷ XX (sách tra cứu cùng viết với Lại Nguyên Ân, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội).

http:??www.hue.vnn.vn%2Fvanhocvn%2Ftintuc%2F2003%2Fthang3%2Ftin5.htm

[hungmgmi]

Để tớ gõ lại dc cho dễ vào nhé:
http://www.hue.vnn.vn%2Fvanhocvn%2Ftintuc%2F2003%2Fthang3%2Ftin5.htm
Ơ,mà sao vẫn không vào được nhẩy?

[tuthongminh]

Tiến sĩ văn học Đào Tuấn Ảnh:
Văn học Nga có dấu hiệu "phục hưng" ở Việt Nam

--------------------------------------------------------------------------------
Học đại học rồi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ ở Đại học Lomonosov, Đào Tuấn Ảnh hiện được coi là một trong những chuyên gia về văn học Nga đương đại. Theo bà, đang có những báo hiệu về sự "phục hưng" văn hóa, văn học Nga ở Việt Nam.


* Thưa chị, trước đây văn học Nga quen thuộc và thân thiết với độc giả Việt Nam. Đó là nền văn học vĩ đại với nhiều tác phẩm, tác giả lớn. Còn hiện nay, nhiều người tự hỏi không hiểu văn học Nga đương đại ra sao?


- Văn học Nga ở Việt Nam là một câu chuyện dài và số phận thăng trầm của nó hẳn mọi người đều biết. Nhiều thập kỷ văn học Nga Xô - viết chiếm lĩnh văn đàn và bạn đọc hầu như được tiếp xúc rất ít với văn học châu Âu, châu Mỹ.


Tới thời kinh tế thị trường, sách dịch bung ra, như một nhu cầu tự nhiên, sau khi quá tải bởi một món ăn đơn điệu, họ đổ xô vào những món ăn lạ bày la liệt trên mâm cỗ văn học dịch. Những món lạ này là sách văn học phương Tây với đủ chủng loại, từ tiểu thuyết ái tình đến trinh thám, hình sự, là sách Tàu, từ thuật tướng số, truyện kiếm hiệp tới các tác phẩm văn học hiện đại... Trong hiệu sách các tác phẩm văn học Nga chiếm một vị trí rất khiêm tốn. Đối với thế hệ thuộc lứa tuổi 40-50 trở lên, văn học Nga chỉ còn là một kỷ niệm đẹp. Còn đối với thế hệ trẻ, văn học Nga trở nên xa lạ.


Vậy mà đó là một nền văn học vĩ đại. Trong hai thế kỷ 19 và 20, nó đã cống hiến cho thế giới nhiều tên tuổi lẫy lừng và biết bao kiệt tác. Rất tiếc bạn đọc chúng ta mới chỉ được thưởng thức chút ít. Lấy thí dụ về văn học giai đoạn giao thời thế kỷ 19- 20 (được gọi là "kỷ nguyên Bạc" của văn học Nga), Tschekov mang tiếng là được dịch nhiều nhất, song gần 1.000 truyện của ông, chúng ta mới chỉ dịch được khoảng 60-70 truyện, trong hơn chục vở kịch của ông mới có bốn, năm vở được dịch, nhưng lại dịch từ tiếng Pháp. Chúng ta chưa dịch một tác phẩm nào của các trường phái văn học hiện đại Nga. Thiên tài Blok, chủ tướng thơ tượng trưng, chúng ta cũng mới chỉ dịch một tác phẩm "Mười hai người", còn Andrei Belyi thì bạn đọc Việt Nam còn chưa nghe đến tên. Thơ vị lai mới chỉ có một mình Maiakovski được giới thiệu, mà cũng chỉ mảng thơ sau cách mạng, trong khi đó mảng thơ trước cách mạng của ông phong phú hơn nhiều. Trường phái đỉnh cao (ackemism) may chăng có một vài bài thơ của Akhmatova được giới thiệu. Những hiện tượng văn xuôi lớn như Andreiev, Zamiatin, Platonov... còn ít được nhắc tới.


Văn học "hậu Xô-viết", tức văn hoc Nga hơn hai thập niên cuối này, cũng trong tình trạng tương tự. Mà đây lại là giai đoạn văn học rất đáng quan tâm bởi sự phong phú, đa dạng các trường phái, khuynh hướng sáng tác và những phong cách mới. Điều này thể hiện sự tìm tòi những tiếng nói nghệ thuật mới phù hợp với tinh thần thời đại, rất gần gũi với tình hình văn học đương đại của Việt Nam.


* Tuy nhiên, hình như việc dịch tác phẩm văn học Nga ở Việt Nam đã có dấu hiệu lạc quan?


- Đời sống văn học, giống như dòng đời nói chung, luôn tự điều chỉnh và tự thoát khỏi những cực đoan. Mấy năm gần đây đã có những dấu hiệu quan tâm trở lại đối với văn học Nga. Bạn đọc chúng ta, sau một thời gian làm quen với văn học năm châu bốn biển, nay muốn gặp lại người bạn một thời đã từng thân thiết với mình. Trong các hiệu sách đã xuất hiện nhiều tác phẩm văn học Nga cổ điển và một số tuyển tập tác phẩm văn học Nga đương đại. Bước khởi đầu tuy không rầm rộ, song báo hiệu về sự "phục hưng" văn hoá, văn học Nga ở Việt Nam.


* Được biết chị đang dịch nhiều truyện ngắn của Tschekov và sắp tới sẽ in thành tuyển tập?


- Vâng. Đó là những tác phẩm lần đầu tiên được dịch sang tiếng Việt. Tại Hội thảo về Tschekov vừa rồi, các tham luận đều nhấn mạnh tới vai trò của Tschekov với tư cách nhà nhân đạo, nhà văn dân chủ lớn và nhà cách tân nghệ thuật kiệt xuất, những đóng góp to lớn của ông cho tiến trình văn học Nga và văn học thế giới thế kỷ 20; về ảnh hưởng của ông đối với sáng tác của các nhà văn Việt Nam, đặc biệt là Nam Cao, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, những đóng góp của ông đối với sự hình thành và hiện đại hóa nền văn học Việt Nam. "Chương trình Tschekov" do Viện Văn học tiến hành là sự tiếp tục những công việc mà các nhà văn lớn, các nhà nghiên cứu của chúng ta đã làm được nửa thế kỷ qua.


* Chị nhận xét thế nào về tình hình dịch văn học nước ngoài ở Việt Nam hiện nay?


- Trước đây, bước vào hiệu sách, giống như bà nội trợ đi chợ, chúng ta khổ sở vì không có gì để mua. Ngày nay, cũng giống bà nội trợ, chúng ta lại khổ sở vì không biết chọn mua cái gì. Ngoài chợ ê hề đồ ăn, thức uống, trong cửa hàng sách nhiều vô kể. Đây là hai mặt của tấm huân chương. Một mặt, mừng vì đây là một trong những biểu hiện đi lên của xã hội. Mặt khác, lo vì sự nhiều ở đây kèm theo cái gọi là thượng vàng hạ cám. Riêng trong mảng sách dịch thôi cũng đã có cảm giác như mạnh ai người nấy dịch, vớ gì dịch nấy. Đã thế bạn đọc lại hầu như không được hướng dẫn giới thiệu, nên mỗi khi vào hiệu sách, mắt hoa hết cả lên, lượn đi lượn lại rồi chậc lưỡi mua đại mấy quyển. Về nhà đọc thấy tức anh ách, vì chất lượng dịch đã không ra làm sao, lỗi chính tả, in ấn nhiều. Vấn đề này không phải tôi là người nói đầu tiên và cũng không phải người cuối cùng. Nó là chuyện "biết rồi, khổ lắm, nói mãi".

- Xin cảm ơn chị!

CẨM THÚY thực hiện
Đại đoàn kết
http://www.nhandan.com.vn/tinbai/?top=43&sub=79&article=10951