Vụ tàu ngầm Nga, một cái nhìn.

[R_Ivan]

Tự do báo chí cứu được người
Thursday, August 11, 2005


Ngô Nhân Dụng

Ngày hôm nay đánh dấu đúng 5 năm vụ chiếc tàu ngầm nguyên tử Kursk của hải quân Nga gặp nạn, Tháng Tám năm 2000. Sau khi một bộ phận trên tàu phát nổ trong lúc tàu đang lặn dưới đáy biển miền Baltic phía Tây Bắc nước Nga, có nhiều người trong thủy thủ đoàn vẫn còn sống. Nhưng năm đó chính phủ và hải quân Nga không chấp nhận cho tàu ngoại quốc nào đến cứu. Cuối cùng tất cả 118 người đã chết cùng với con tàu.

Năm nay, người Nga nhớ lại tai nạn hãi hùng đó với một niềm an ủi: Bảy người Nga mới được cứu thoát sau khi chiếc tàu ngầm loại nhỏ của họ được gỡ khỏi lưới vướng ở dưới đáy biển ở Thái Bình Dương, phía Ðông. Hải quân Anh và Mỹ đã góp tay vào việc giải cứu, mà nếu chậm trễ thì các thủy thủ cùng thuyền trưởng có thể sẽ chết vì hết dưỡng khí.

Hai tai nạn, với kết cục khác nhau, là một bài học cho dân Nga cũng như cho các quốc gia khác.

Năm 2000, hải quân Nga giữ kín tin tức về vụ nổ tàu ngầm Kursk. Ðó là một thói quen từ thời Liên Bang Xô Viết: Các tai nạn về máy bay, tàu thủy, hỏa tiễn hư, đều là bí mật về an ninh quốc gia, không được tiết lộ. Sau đó hải quân Nga tố cáo có tàu ngầm ngoại quốc đã lén do thám bờ biển Nga cho nên đụng nhau gây tai nạn. Báo chí thế giới điều tra, chẳng thấy có một tàu ngầm nào của các nước Tây Phương qua lại vùng biển đó trong cùng thời gian. Nhưng hải quân Nga vẫn không chịu mời các tàu, thuyền nước khác đến cứu các thủy thủ tàu Kursk, vì lo người ta sẽ biết những bí mật về chiếc tiềm thủy đĩnh nguyên tử tối tân này. Tổng Thống Nga Vladimir Putin đang nghỉ hè; một tuần sau ông mới trở về thủ đô theo dõi cuộc tiếp cứu vô vọng. Các đài truyền hình chiếu cảnh ông tổng thống trượt nước trên mặt biển Hắc Hải, trong lúc vợ con của thủ thủy đoàn ra bờ biển ngóng tin.

Năm nay, hơn một ngày sau khi chiếc tàu nhỏ dài 15 mét bị mắc kẹt dưới đáy biển ngoài khơi bán đảo Kamchatka và hải quân Nga không thể gỡ được mạng lưới quá dày bị cuốn thắt chặt lại, chính phủ Nga đã kêu gọi các nước có khả năng tới giúp. Hải quân Anh đã cho chở một chiếc máy lặn Corpio, một “tàu ngầm cấp cứu” nhỏ không người lái, tới thành phố Kamchatsky, thủ phủ của bán đảo lạnh giá và thưa dân này. Thông thường, phải mất 12 giờ sửa soạn thì mỗi chiếc Scorpio mới có thể hoạt động; nhưng may mắn khi được gọi tiếp cứu thì có một chiếc Scorpio đã được chuẩn bị để thực tập và sẵn sàng lên đường.

Thủy thủ đoàn trong chiếc AS-28 đã phải tắt máy sưởi để bảo vệ số năng lượng ít ỏi, nhiệt độ trong tàu thấp xuống gần số không, là nhiệt độ ở 200 mét sâu dưới đáy biển. Số lượng dưỡng khí cạn dần, các thủy thủ phải ngưng mọi cử động để khỏi sử dụng nhiều dưỡng khí.

Nhưng khi chiếc Scorpio được chở tới Kamchatsky thì phi trường ở đó không có cần trục đủ lớn để đưa chiếc máy lặn xuống. Một máy bay vận tải Mỹ đã chở chiếc cần trục cần thiết tới, và 2 tàu ngầm cấp cứu khác của Mỹ cũng được chở tới nơi. Vì chỉ có một xe tải đủ mạnh để chở chiếc Scorpio, cho nên mấy chiếc tàu cấp cứu của Mỹ phải chờ ở phi trường. Sau 6 giờ chiếc Scorpio mới được hạ thủy, lặn xuống tới nơi chiếc AS-28 gặp nạn và bắt đầu cắt những mạng lưới quấn quanh tàu. Có lúc chiếc Scorpio bị gãy lưỡi kéo cắt, phải nổi lên để sửa chữa. Lần thứ nhì xuống đáy biển, nó đã gỡ được cho tàu ngầm AS-28 nổi lên, vào ngày Chủ Nhật vừa qua. Bảy mạng người được cứu thoát. Nhiều người ước đoán nếu chậm từ 6 tới 36 giờ thì sẽ hết dưỡng khí, nhưng trước đó có thể các thủy thủ đã chết vì ngộ độc do thán khí thở ra không được hút ra ngoài. Tổng Thống Putin nói sẽ tặng huy chương cho các nhân viên hải quân Anh có công giải cứu.

Một ngày sau khi chiếc AS-28 được giải thoát, hãng thông tấn AFP đã cho biết người có công cứu các thủy thủ chính là một nữ phóng viên một đài phát thanh ở Kamchatsky. Một ngày sau khi chiếc AS-28 bị mắc kẹt không tự giải cứu được, một phụ nữ vô danh đã gọi điện thoại cho bà Guzel Latypova, đài phát thanh Radio-3, báo tin có chiếc tàu bị nạn với 7 thủy thủ kẹt dưới đáy biển. Người gọi không chịu xưng tên, nhưng cho biết nghe tin này từ một người trong quân đội, cũng giấu tên. Bà Latypova băn khoăn không biết có nên tin hay không. Bà gọi cho các đồng nghiệp ở những hãng thông tấn và báo chí khác ở Nga hỏi thăm. Ðài phát thanh của bà quá nhỏ, ở một thành phố xa xôi không mấy ai biết đến, nhưng bà cũng làm tin địa phương cho hãng thông tấn Iterfax. Các giới chức quân sự trong vùng và ở trung ương không cho biết một tin tức nào, hoặc phủ nhận hoàn toàn.

Một phóng viên của hãng tin Ria Novosti, Oksana Guseva gọi được cho Ðề Ðốc Viktor Gavrikov, tư lệnh vùng Ðông Bắc. Khi bà Guseva đặt câu hỏi về vụ tàu ngầm chìm, “Ông ta lập tức đổi giọng. Rồi trả lời rằng ‘xin miễn bàn’ và cúp máy. Thế là tôi hiểu phải có một vấn đề nghiêm trọng.” Năm phút sau, bà Latypova cho phát thanh tin chiếc tàu bị kẹt dưới đáy biển. Các đài phát thanh và truyền hình khắp nước loan tin theo. Cả nước biết, lúc đó quân đội mới xác nhận tin trên. Tổng Thống Putin cử Bộ Trưởng Quốc Phòng tới ngay vùng xảy ra tai nạn. Và chính phủ Nga yêu cầu thế giới giúp.

Có thể nói chính phủ Nga đã học được bài học về chiếc tàu Kursk; nhưng cũng phải công nhận chính định chế báo chí tự do đã cứu thoát các thủy thủ gặp nạn năm nay. Nếu không có những nhà báo độc lập, dám đi tìm tin tức thì chắc lúc mọi người đến cứu, có thể các thủy thủ đã chết rồi. Vì các viên chức trong quân đội Nga đã nhiễm thói quen giấu giếm tin tức không vui, không lành.

Thói quen che đậy tin tức kiểu này đã thâm nhiễm từ thời chế độ Xô Viết. Trong chế độ đó ngay khi mùa màng bị thất thu người ta cũng không cho loan tin. Dưới chính thể cộng sản người ta không thấy những vụ say rượu giết người, các hầm mỏ không đâu bị nổ, không ai bị tai nạn xe hơi - nhất là những người bị mật vụ cán chết. Nhu cầu “giữ thể diện” cho chế độ cộng thêm với thói quen “bảo vệ bí mật” đã khiến cho các viên chức giữ kín tin tức và cán bộ cộng sản kiểm soát báo chí một cách ngặt nghèo.

Nước Nga đã thay đổi sau khi chế độ cộng sản tự tan rã. Mặc dù Tổng Thống Putin là một cựu viên chức công an mật vụ và ông đã tìm cách kiểm soát các báo, đài lớn trong nước, nhưng dân Nga đã quen thở không khí tự do từ năm 1991 đến nay. Nhiều tờ báo và các báo, đài đã biết sử dụng quyền tự do thông tin, và không thể buộc họ khuất phục chính quyền được. Nhờ vậy mà bây giờ khi có một tai nạn xảy ra, báo đài loan tin ầm lên, cả nước biết không chối được, lúc đó cấp dưới mới phải báo cáo lên cấp trên, người cầm quyền mới chịu cựa quậy để cứu 7 mạng người khỏi chết.

Nhưng khi muốn che đậy những tin tức chẳng lành, những điều không lợi cho nhà nước, người ta nhân danh cái gì mà cấm đoán? Thường người ta nhân danh quyền lợi quốc gia, an ninh, bí mật quốc phòng, vân vân. Bất cứ chính quyền nào cũng muốn nhân danh tập thể để bắt người dân tuân phục ý kiến của họ. Ngay ở những nước dân chủ, tự do cũng vậy. Nhiều người Mỹ đã phản đối việc chính phủ Mỹ giam giữ các tù binh bị bắt ở Afghanistan mà không cho hưởng quy chế Genève về tù binh. Nhưng chính phủ Mỹ vẫn bảo vệ lập trường của họ, ngay cả khi các tù binh đó có quốc tịch Anh, Úc, là các nước ủng hộ Mỹ. Nhiều người Mỹ cũng đang kiện chính phủ về đạo luật an ninh nội bộ, cho phép cảnh sát xâm phạm vào đời tư của người dân. Nhưng khi một nước đang ở tình trạng “lâm chiến” thì chính phủ rất dễ nhân danh an ninh chung đòi dân phải hy sinh.

Có một điều khác biệt, là ở các nước tự do thì người dân vẫn luôn luôn có quyền phản đối người cầm quyền, qua hệ thống công lý; nhiều người Mỹ đã kiện chính phủ vì xâm phạm các quyền tự do của họ trong lúc này, nhân danh nhu cầu chống khủng bố. Người dân có quyền kiện chính phủ, và hệ thống hành chánh và tư pháp độc lập với đảng cầm quyền; đó là những quy tắc khiến cho các chính quyền ở những nước tự do phải dè dặt, tôn trọng người công dân hơn. Và khi báo chí được tự do thì người cầm quyền cũng phải hành xử theo lối công khai, minh bạch. Họ không thể đi ngược với các giá trị được cả xã hội tôn trọng.

Còn ở các nước độc tài thì khác. Tất cả các chế độ độc tài đều tự xưng là họ bảo vệ quyền lợi chung, từ đó bắt dân phải cúi đầu khuất phục. Và họ nhân danh tập thể để che giấu và cấm loan báo các tin tức bất lợi. Họ giải thích đó là những tin tức bất lợi cho quốc gia nếu được loan báo; nhưng thực tế điều họ lo là việc thông tin gây bất lợi cho chính họ. Người trên cùng từ thời Lenin, Stalin đã tập thói quen này, những kẻ thừa hành cũng bắt chước theo, cứ như thế trở thành một tập quán chung của cả xã hội từ trên xuống dưới.

Một thói quen nữa do chế độ độc tài truyền lại khó tẩy độc được, là các quan chức trốn tránh trách nhiệm cho nên bưng bít mọi tin xấu. Thói quen “làm láo, báo cáo hay” không những được dung dưỡng mà còn được khuyến khích. Khi cấp dưới báo cáo mọi việc đều tốt thì cấp trên cũng trốn được công việc, không phải đặt câu hỏi, không phải điều tra tại sao có chuyện không tốt. Cứ như thế, từ dưới lên trên che đậy sự thật.

Muốn tháo gỡ một guồng máy cai trị độc tài thì chỉ mất một vài năm, như ở Ðông Âu và Liên Xô cũ đã thấy. Nhưng muốn thay đổi não trạng nhiễm độc trong các chế độ đó thì phải mất rất nhiều năm, có thể mất hàng thế hệ. Thay đổi khó, nhưng chính vì thế cần phải thay đổi càng sớm càng tốt. Một dân tộc chỉ quen sống trong giả dối, bưng bít tin tức, thì sẽ không tiến được.


NGÔ NHÂN DỤNG

nguồn: nhật báo Người Việt online: http://www.nguoi-viet.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=30487&z=7

Bà Latypova nói:
"Bà ấy đã cứu các thủy thủ. Cần dựng tượng đài cho bà ấy. Nếu không có cú điện thoại đó chắc chắn vụ việc đã bị bưng bít"

Theo tôi, cần dựng tượng cho cả bà Latypova nữa.

[guest]

Hay quá. Dựng tượng cho R_Ivan đi.