Phố cổ Hà Nội

[iamivan]

Nguyễn Văn Vĩnh
Phố cổ Hà Nội


Bài viết này được trích từ cuốn Lịch sử, sự thật và sử học (Tạp chí Xưa&Nay, Nhà xuất bản Trẻ, 12/1999) tập hợp một số bài viết trên tạp chí Xưa&Nay của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Bài viết nguyên bằng tiếng Pháp đăng trên tờ Annam Nouveau số 140 ngày 2/6/1932 của nhà báo-chủ bút Nguyễn Văn Vĩnh, đã được một bạn đọc dịch và gửi đến tòa soạn Xưa&Nay, góp phần giải thích về việc tìm hiểu khái niệm "Ba mươi sáu phố phường".
***

Ủy ban của những người bạn của Hà Nội cổ của Hội Địa lý, tổ chức ở trong hội, với mục đích để tiến hành những nghiên cứu quá khứ của Thủ đô ở Bắc kỳ của chúng ta, chúng tôi mong muốn các bạn đọc tham gia đóng góp những trí nhớ của mình, của những người có tuổi đời trên năm mươi tuổi là chủ yếu, bởi vì những người trẻ như chúng ta không biết được là Hà Nội của chúng ta đã biến đổi, và trong đó có những khu phố cổ chỉ còn để lại rất ít dấu vết.

Đúng là có một bài hát được bắt đầu như sau:
"Hà Nội ba mươi sáu phố phường
Hàng mứt, hàng đường, hàng muối trắng tinh
Từ ngày ta phải lòng mình…"

Chúng tôi không phục hồi lại được nguyên văn đầy đủ cả bài hát đó, đã được dịch ra chữ quốc ngữ và in trong một quyển sách nào đó, hình như quyển của Chéon hay của Dumoutier, nhưng chúng tôi không tìm lại được.

Bài hát này theo chúng tôi không có tính chất diễn tả lại một cách đúng đắn. Ba mươi sáu được ghi ở đây, rất đơn giản chỉ để nói lên có rất nhiều phố và phường ở Hà Nội. Và bảng kê tên các phố phường chỉ để mua vui, vì trong thực tế có phố Hàng Đường, Hàng Muối, những phố này bây giờ cũng vẫn còn, nhưng chưa bao giờ có phố Hàng Mứt. Đây chỉ là một cách ghép cho vần điệu "trống quân", là những bài hát ngẫu hứng của những người hát chơi và hát chuyên nghiệp trong những ngày tháng tám. Vào ngày Tết trăng tròn, trăng rất sáng trong ngày Trung Thu ở Viễn Đông, người ta đánh lên trên một giây căng ở trên một tấm ván hoặc một thùng dầu hỏa lật ngược để dùng làm thùng tăng âm. Bài hát tất nhiên gồm có nhiều bài khác nhau vô tận, ngày nay không thể nào sưu tầm lại tất cả.

Bài hát Trống quân được những người lính của Nguyễn Huệ sáng tạo ra để mua vui trong những lúc nhàn rỗi, cùng hát với những phụ nữ dễ tính, bao giờ cũng có cả một bầy ở chung quanh những trại lính.

Trống quân có nghĩa là: Trống của quân đội, hay là của những người lính, do những người lính sáng tạo ra bằng một cái giây căng tạo ra âm thanh, căng lên trên một mặt trống rỗng dùng làm thùng tăng âm.
Người đàn ông ứng khẩu một vài lời ve vãn, có nhiều hay ít vần rất phóng khoáng theo cách làm văn vần lục bát, câu thơ sáu tiếng rồi tám tiếng cứ xen kẽ nhau kéo dài vô tận, tiếng cuối cùng của câu tám tiếng phải vần với tiếng thứ sáu của câu sáu tiếng tiếp theo sau và cứ thế tiếp tục mãi đòi hỏi như vậy ba vần nối tiếp nhau, hết ba vần này lại tiếp ba vần khác. Lời văn rất nhẹ nhàng cho phép nhiều sáng tạo và kể chuyện dông dài, vừa tầm với những tâm hồn thô thiển, cũng vì vậy nó cho phép nâng cao lên tất cả các trình độ, kể cả tới văn truyện Kiều.

Người hát thứ nhất thách thức một người khác vào cuộc đấu thơ và một cô gái trả lời anh, nhiều khi láy lại vần cuối cùng của anh, để làm vần cả câu thơ đầu tiên của mình, sáu tiếng. Mỗi một người đối đáp cố hát luyến kép dài một cách đặc biệt tiếng hát bắt đầu của câu thơ cuối cùng để tạo ra cho người hát tiếp theo có đủ thời gian để chuẩn bị câu trả lời.
Nội dung là ái tình, nhưng ái tình ở nước ta, ngay cả trong tầng lớp thấp của xã hội, cũng là đi tìm kiếm những công lao trí thức, những người tình xông vào cuộc đấu, tự đặt ra cho nhau những câu hỏi, thật hóc búa làm cho những người tham dự hò reo phán khởi khi câu hỏi được giải đáp một cách xuất sắc.

Tất cả những điều đó có mục đích để nói lên với các bạn là chúng ta chỉ có thể dùng những tài liệu lấy ra từ những nguồn này để làm tài liệu tham khảo có một giá trị tương đối.

Phố Phái

Một người hát có thể đặt ra cho cô bạn câu hỏi: Người tình ơi, cho tôi biết có bao nhiêu phố phường ở Hà Nội? Hãy kể ra những tên phố phường đó bằng những câu thơ hay? Và cô gái trả lời ngay không phải nghĩ ngợi gì cả, chỉ có ghép cho có vần:
Có ba mươi sáu phố phường và là những…
Những tên phố tên phường cứ thế nối tiếp nhau theo trật tự chỉ cốt để cho vần, được tìm ra trên đầu lưỡi.

Theo ý kiến tôi có một cách khác để lập danh mục những phố phường ở Hà Nội, nó chắc chắn hơn là những chỉ dẫn của bài hát này và những bài hát tương tự nhất định còn có rất nhiều.

Theo cách này trước tiên hãy thống kê những phố phường hiện nay vẫn còn tồn tại, cùng với các đình làng, những hội đồng kỳ mục, hoặc những người kế tục họ, vẫn còn tiếp tục giữ những tục lệ và lễ nghi ví dụ như: Đồng Xuân, Hà Khẩu, Phương Trung, Nghĩa Lập và v.v…

Tranh phố cổ Hà Nội của Bùi Xuân Phái

Và xuống tận nơi hỏi han những tập thể Phường Xã không còn nữa do có sự biến động mở rộng thành phố, làm đường xá, đền bù đất đai, nên đã bỏ những tập quán cũ và v.v…chỉ có ở trong tay những kỷ niệm mập mờ, không còn cái gì khác nữa. Chúng tôi kêu gọi các bạn độc giả hãy đánh giá đúng mục đích rất đáng trân trọng của Hội Địa lý chủ trương và giúp đỡ Ủy ban những người bạn của Hà Nội cổ để cố gắng phục hồi lại thực trạng của Thủ đô cổ của chúng ta.

Và dưới đây là bảng chỉ dẫn những tên phố phường mà chúng tôi đã sưu tầm được. Chúng tôi sẽ tiếp tục đăng tất cả những chi tiếp rất hay về từng phố từng phường cổ, những ngôi đình hãy còn lại, những chùa thờ Phật, những nhà cổ hoặc công trình công cộng, tổ chức chính quyền, ngày lễ hội và mốc giới hạn v.v….

Bảng thống kê sơ bộ chưa thật đầy đủ đã được trên 36 phố phường:
Đồng Xuân, Yên Tĩnh, Yên Thành, Yên Phụ, Yên Ninh, Tiền Trung, Vinh Hạnh, Phương Trung, Vĩnh Trú, Hà Khẩu, Thanh Hà, Văn Lâm, Thanh Ngộ, Thanh Miếu, Thái Cam, Thụy Khê, Thịnh Yên, Thiền Chung, Hàm Long, Tiên Tích (đường cái quan), Khán Xuân (Bách thú), Phủ Từ (Hàng Cót), Vĩnh Thuận, Cầu Đông, Yên Thái, Bảo Thiên, Kim Ngư, Gia Ngư, Nam Ngư, Cự Phú, Hà Trung (Ngõ Trạm), Đông Thổ.

[iamivan]

Nguyễn Trương Quý
Hà nội: chuyện phố cổ, phố làng

Cách đây vài năm, quãng 1998 trở về trước, khi mọi người ở đất nghìn năm đồng loạt ghi nhận giá trị hiển nhiên một cách "bất thành văn" của khu "phố cổ"- khu Hà nội 36 phố phường - thì ông Dương Trung Quốc, với tư cách là Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt nam và Tổng Biên tập Tạp chí Xưa & Nay, đưa ra quan điểm: Không còn tồn tại một hình hài khu phố cổ ở Hà nội và khu vực gọi là phố cổ ấy thật ra không còn kiến trúc nào có tuổi thọ quá 100 năm cả! Nghĩa là lâu nay ta ngộ nhận về những dãy nhà phố hình ống, mái chồng diêm 2 tầng lúp xúp phân cách bởi những tường đầu hồi giật cấp và vô số sân trong là giá trị tinh hoa, thậm chí di sản.



Khỏi phải nói phản ứng của dư luận và những nhà nghiên cứu liên quan chộn rộn thế nào! Nhưng quả thực lý lẽ của ông Quốc khó lòng bắt bẻ, chỉ có điều phần lớn những người đang "khai thác" giá trị của khu phố ấy (ý nói những nhân vật ở cấp trên chỉ lo chỉ đạo
chứ không phải đám dân chúng chen chúc khổ sở trong mấy mét vuông "toả nhị kiều" ấy - xin dùng đúng chữ của của Xuân Diệu mượn của Nguyễn Du hay từ điển cố Trung quốc đã dùng để mô tả cái không gian nhà mờ mờ hiu hắt, ánh sáng không chịu sáng, một vẻ nghèo nghèo phong lưu tí chút) thì đâm ra oán hận ông Dương Trung Quốc đã mưu toan giội một gáo nước lạnh vào bầu nhiệt huyết cho chặng kỷ niệm "thành tích" 990 năm rồi 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Sự thật là không còn một khu phố dân gian đầy ma lực nữa. Bây giờ đi rạc cẳng hết cái tam giác quy ước của "Thành phố" (xin gọi các cấp lãnh đạo của Thành phố hay các Sở bằng tên tắt như thế, kiểu cán bộ và nhân dân cấp dưới vẫn nói khi sắp có đợt kiểm tra liên ngành trên Thành phố hay trên Quận về… ) chiếm toàn bộ khu phía Bắc Bờ Hồ của quận Hoàn Kiếm thì cũng không thể tìm cho ra góc nào đã được ông Phái vẽ. Chỉ còn những Mini Hotel và Café tour trong những nhà hộp mới. Sự dột nát của những căn còn lại và hệ thống vệ sinh xuống cấp khiến cho tổng thể nát như tương đâm. Ngày qua ngày, những hộ không xây được mới thì kiên nhẫn chờ ngày "Thành phố" ra tay can thiệp, còn những hộ nào mưu lược và khéo léo quan hệ thì vẫn xoay được giấy phép đàng hoàng, để rồi nhanh như chảo chớp sẽ có Melody với Camellia Hotel sừng sững thay thế. Giờ thì chủ nhà và các kiến trúc sư cũng khôn lắm, làm theo khống chế của Sở Xây dựng và Ban quản lý Di tích phố cổ hoá ra chuyện nhỏ. Muốn có mái dốc là có, muốn giật cấp chiều cao cũng được, muốn mặt tiền có "bản sắc"? Ok, rất đơn giản. Nhưng thử bước vào trong xem, tường lát gạch men kính lộng lẫy, toa lét thơm tho, phòng ốc đâu ra đấy. Nghĩa là hình thức liêu xiêu với xô nghiêng chỉ để làm dáng cho các bác hoạ sĩ và nhạc sĩ tìm bút hứng, còn giá trị cổ hả? Đơn giản được tính bằng "cây", bằng "đô". Mỗi mét vuông đất ở khu phố cổ bây giờ giá loại trung bình (chứ không dám xớ rớ đến mặt khu Hàng Ngang, Hàng Đào) không ít hơn 40 - 50 triệu đồng. Chúng ta đang phải chấp nhận cuộc chơi: những giá trị vẫn thường được đề cao phải chịu sự thử thách của đời sống. Hình thức sinh hoạt buôn bán đổi thay, giao thông kiểu khác, nạn nhân mãn do hấp lực kinh doanh và do chính sách quản lý nhân khẩu, nhận thức về giá trị của các thế hệ mâu thuẫn nhau. Có thể Hội An giữ được khu phố xưa của mình là một kỳ tích nhưng Hưng Yên không vì thế mà bị đổ lỗi cho việc biến mất không còn dấu vết của một Phố Hiến nức tiếng xưa. Ai có thể đảm bảo cho một hình thái sinh hoạt hay không gian sống sẽ bất biến trước một lịch sử biến động. Hay nói đơn giản chỉ là chuyện nhà ở sâu tít trong ngõ Hàng Vải, Hàng Bồ rộng có 6m2 sẽ đối phó thế nào với 2 cái xe máy, nhất là bọn thanh niên mới lớn hay già thích đóng vai trẻ con sành điệu sắm xe cá mập Avenis với những Piaggio X9 chết toi kềnh càng kia trừ phi ra chỗ khác mà ở hoặc đập cửa đi xây lại. Càng thấy không thể đơn giản gán một giá trị, nhất là giá trị văn hoá, thứ mà có lẽ rất khó thông qua với nhau bằng lòng tự hào rồi "cứ thế mà triển khai". Khi quần chúng không ủng hộ, chắc chắn giá trị ấy phải được luận định lại.
Phố cổ Tràng Tiền

Mấy năm gần đây, một số Kiến trúc sư Việt kiều trở về, mang theo phong cách trang trí theo motive Á Đông kết hợp Art Déco áp dụng vào một số căn nhà xây mới hoặc sửa lại để kinh doanh mỹ nghệ, lụa là và nhất là Gallery thì "đắt sô" kinh khủng. Phải nói là sự tinh tế và thẩm mỹ vào loại "có sạn trong đầu". Sự tiền hô hậu ủng của Hội nghề và những tạp chí chuyên về quảng bá nhà cửa vật liệu nội thất khiến cho tình hình ngỡ như có giải pháp. Gì thì gì chứ trong vòng non chục năm từ 1992 đến 2000, năm nào cũng có đến vài chục đồ án tốt nghiệp đụng chạm đến "phố cổ", sự đóng góp và nghiên cứu không phải là nhỏ. Nhưng không một đồ án nào sống được ở thực tế hay được những cán bộ lãnh đạo chiến lược xem đến để rút ra những bài học cần thiết. Nói tóm lại, khát vọng của tuổi trẻ lắm khi được hiểu như là trò đánh bóng của mấy tay kiến trúc chẳng giống ai, toàn chơi kiểu ngông! Hóa ra chuyện bản sắc và phong cách lại được phục hồi bới các nghệ sĩ Việt kiều và Âu Tây đến tìm cảm hứng nơi này. Bạn có biết thiết kế một bộ hồ sơ kiến trúc và xây dựng cho một nhà dân thì giá cả thế nào không? Theo đơn giá Nhà nước biến động trong khoảng 35000 - 45000 đồng /m2 tuỳ thời điểm (có lúc tính 1,35% giá trị dự toán). Nhà dân cũng chỉ quanh quanh số tầng 3 - 4, rồi mỗi tầng may lắm đến 50 m2, vị chi là 7-8 triệu đồng. Còn của một kiến trúc sư danh tiếng thì không dưới 5000 đô Mỹ cho một trong những căn nhà "tinh tế và thẩm mỹ" kia. Tất nhiên, chất xám không thể cào bằng, vậy hãy nói đến chuyện xây cất ra sao hay chuyện dùng vật liệu thế nào để làm thước đo giữa chúng.

Nhưng tôi lại không thấy quá lo lắng cho số phận "phố cổ", vì sự tự điều chỉnh của nó rất diệu kỳ. Những căn phố có thể phục hồi mặt đứng theo môtip - tạm gọi là "phố Phái" đi, như hình ảnh trong tranh của danh hoạ, thậm chí muốn giả vờ rêu phong lở lói cũng được mà. Ở khổ sở 100 năm, 50 năm, thì cũng ở được thêm vài năm nữa đợi đến dịp 2010. Cái mốc 1000 năm Thăng Long kia xem ra là deadline cho tất tật mọi hoạt động có màu sắc văn hoá và cảnh quan đô thị. Rồi những bùng nhùng bên trong sâu sẽ giải quyết bằng chính nỗ lực của người dân. 100 năm nữa, hình ảnh khấp khểnh của những phố mới hiện nay lại trở thành vật chứng cho một giai đoạn lịch sử. Nên chăng không phải lo lắng quá về sự nhôm nhoam ấy, nó là bằng chứng cho một sức sống chuyển mình mãnh liệt. Một thành Thăng Long của thời Tây Sơn trở về trước gần như bị xoá sổ hoàn toàn nhưng không vì thế mà Hà nội ngày nay kém hấp dẫn. Di sản là một món hồi môn có giá trị nhưng có thể làm con cháu lúng túng khi sử dụng. Nhất là con cháu lại không sử dụng trên phương diện tinh thần làm chủ đạo, mà lại nhăm nhăm chực đập vỡ lọ xem có vàng giấu trong đáy không.



Kinh tế không phải là thủ phạm của sự xuống cấp và bị xâm hại của di sản kiến trúc. Ngày xưa nghèo hơn, các cụ quá nghèo là đằng khác nhưng có ai dám xây nhà chõ mặt vào đình làng hay tơ hào gì của nhà chùa? Bây giờ phá đi mười cái chỗ mình ở nhưng lại đi công đức một trăm cái ở tứ phương. Bụt chùa nhà không thiêng, Phật địa phương không sang bằng Thánh ở mãi Phủ Giầy hay Cửa Ông. Thế nên khoảng 400 di tích ở Thủ đô thì 300 có lẻ có vấn đề về vi phạm. Vậy mà đi đến chỗ hành hương nào trên toàn cõi cũng thấy biển công đức ghi người địa chỉ Hà nội chi chít. Sống ở một làng cả đời, nhà cửa dòng tộc hàng trăm năm ven đô, bỗng ngày kia có chỉ thị quy hoạch bốc tất cả đi. Nghĩa là đất hương hoả cha ông, mồ mả, đình chùa miếu mạo, quan hệ họ hàng làng xóm, những thứ đếm được và không đếm được, đều nhất tề thiên di. Số phận của các làng cổ ven thành đang được hoạch định như thế. Một nửa huyện Từ Liêm đã biến động ghê gớm từ khi cắt đất của huyện về quận Cầu Giấy, Tây Hồ và Thanh Xuân. Dọc sông Tô Lịch là những làng cổ nhất Hà nội và quan trọng hơn, là những mối quan hệ truyền thống (chắc không bị coi là lạc hậu cổ hủ nếu chúng ta đề cao đạo đức, nhân nghĩa và tương thân tương ái?) tồn tại như sợi dây mang hồn làng hồn xóm. Giờ thì lên phường hết rồi, đất nội thành có giá. Những người ngoài vào mua đất xây cất ầm ầm, anh em con cháu dằn vặt nhau vì mét vuông ao hay vườn tược chia chác, thanh niên nhanh nhẹn làm ăn cũng như nhanh nhẩu nghiện ngập chích hút, người già bất lực trước sự đổ vỡ băng hoại của gia phong. 70 năm trước, liệu những cô Kếu "gái tân thời" hay thị Mịch "bán rơm nhồi lốp ô tô" có bằng hậu sinh? Các lực lượng an ninh đô thị vào cuộc, tức là mô hình trật tự khép kín của làng xã xưa đã vô hiệu. Rồi làng xóm chật chội thêm, tệ nạn như rươi, nhà nhà xây cao cổng ngõ và đi đâu cũng khoá kỹ càng. Những làng dọc phố Bạch Mai hay khu đê La Thành, Khâm Thiên là những ví dụ rõ nét nhất. Làng Hoà Mục, Nhân Chính, quê hương Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng cũng thế chăng? (theo thông tin trên báo Thể thao văn hoá nhân phê duyệt của phó Chủ tịch Uỷ ban Nhân dân Thành phố cho bản quy hoạch mới nhất của Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn thì chúng sẽ được cắt bớt đất để làm đường và khu chung cư kiểu tiểu khu đô thị). Quê ngoại tôi cũng sẽ thế chăng? Làng nằm cạnh làng Vạn Phúc nổi tiếng, xưa có nghề dệt nhiễu, giờ thì mất rồi. Làng nằm bên này sông Nhuệ đối ngạn làng Trung Văn, ba năm một lần có lễ hội rước kiệu Đào tuớng quân, một vị tuớng của vua Lê Đại Hành đi đánh quân Tống qua sông giữa hai làng. Vậy mà tôi từng thấy một bản vẽ quy hoạch cho cả làng Trung Văn kia một mảng mầu xanh lá cây, nghĩa là thành công viên bờ sông. Thế thì làng tôi sẽ rước kiệu Tướng quân một mình chăng?

Em họ tôi - trai vùng ven, nhanh nhạy làm giầu, đang ấp ủ xây một villa "hoành tráng" cho cả làng lác mắt. Mà làng cũng lắm nhà to khiếp. Hà nội đến thời kỳ giầu sang phú quý rồi chăng?

Nguyễn Truơng Quý, 1977, graphic designer, sống tại Hà Nội
Nguồn: http://talawas.org

[iamivan]

William S.W. Lim
Phố cổ Hà Nội - Một truyền thống sinh hoạt
Dương Nguyệt Minh dịch

Hà Nội là một nơi định cư cổ. Lịch sử trước thuộc địa của thành phố này bắt đầu từ đầu thiên niên kỷ thứ hai. Thành phố được hình thành với công trình xây dựng toà thành hoàng cung vào năm 1010 sau Công nguyên. Bên cạnh chức năng đồn trú theo đúng kế hoạch xây dựng thành, Hà Nội đã sớm trở thành một địa danh quan trọng về văn hoá, tôn giáo, chính trị, đồng thời là nơi diễn ra các hoạt động thương mại buôn bán sầm uất. [1] Những chức năng đa hợp này- theo lý thuyết của Terry McGee- có lẽ đã tạo nên đặc tính kiên cường và linh hoạt cần thiết để đối phó với bao thách thức qua hàng thế kỷ. Mặc dù có những ảnh hưởng và dấu ấn đậm nét của Phật giáo và Ðạo Khổng Trung Hoa trong nền văn hoá, hệ thống cai trị và ngôn ngữ Việt, nhưng "các vị vua xứ Việt chính là những nhân vật cai trị theo đúng nghĩa. Họ có nghi lễ tế Trời Ðất riêng; họ thường xuyên gửi đồ cống nạp sang Bắc Kinh mà vẫn không đánh mất đi sự toàn vẹn của mình." [2]

Gần đây, công trình nghiên cứu thành phố "phi Tây Âu" Ahmedabad của học giả người Ấn Ðộ Ragchandhuri đã đặt ra những thắc mắc đối với khái niệm truyền thống rằng địa vị thống trị thực dân là một quá trình một chiều, ở đó những thế lực thực dân tái cơ cấu môi trường vật chất và xã hội của các thành phố bằng những hình ảnh nhãn quan riêng của họ, và bằng quan niệm vốn vẫn được chấp nhận về khả năng chung sống. Không giống như Bombay hay Calcutta, những giá trị ưu tú bản xứ của thành phố Ahmedabad đóng một vai trò quan trọng tạo nên sự phát triển không ngừng cho thành phố này. "Trật tự xã hội, văn hoá và không gian mới đã trở thành nền tảng thúc đẩy cho các ý tưởng cũng như các hình thức ngôn ngữ và văn học mới nảy sinh trên toàn quốc gia; và mặc dù tất cả đều hiện đại, nhưng đồng thời cũng không hề mang dấu ấn Tây Âu." [3]


Chùa Quán Sứ

Tuy nhiên, sự can thiệp của thực dân Pháp đã gây ra bao tàn phá ngay từ khi bắt đầu thời kỳ thuộc địa, bởi người Pháp đã bằng vũ lực tái tạo lại hình ảnh thành cổ Hà Nội. Sau đó, việc xây dựng Khu Âu dọc theo thành cổ- hay còn gọi là Khu Phố Cổ- chính là biểu tượng cho những tham vọng hống hách muốn biến Hà Nội thành thủ đô của Ðông Dương và thành sở hữu của người Pháp bằng cách gieo những hình ảnh đô thị Pháp vào trong lòng Hà Nội. Suốt một thời gian dài, thành phố đã phải khó khăn chấp nhận sự song song cùng tồn tại của hai địa cực đối lập. Trong phong trào vị quốc của người Việt, phần mới xây dựng của thành phố đã trở thành biểu tượng đàn áp người Việt Nam, đàn áp tính độc đáo của dân tộc Việt Nam- một sự đàn áp chủ yếu dựa trên chủng tộc, sự giàu có và quyền lực. Nó đã trở thành lời chế nhạo và bóc trần sự thật câu chuyện hoang đường về nhiệm vụ văn minh hoá.

Tại Hà Nội, có hàng ngàn đền đài và công trình tưởng niệm. Nhưng lại không có toà nhà, công trình tưởng niệm hay tổ hợp kiến trúc nào có đủ tầm vóc sánh ngang với các nước khác. Bản chất cốt lõi thật sự của Hà Nội nằm ở các tầng lịch sử và truyền thống sinh hoạt động, đa dạng, phong phú và phức tạp của nó. Ðặc biệt, Khu Phố Cổ càng được tinh lọc bởi ký ức chung mang đậm màu sắc đan xen của người dân thành phố, những ký ức không ngừng bị tàn phá, lãng quên, kiến tạo và tái tạo. Ngày nay, hơn nửa triệu người đang hàng ngày di chuyển ra vào Khu Phố Cổ. Cuộc sống trên đường phố chứa đầy năng lượng với những hỗn độn đầy sáng tạo của những sắc màu chói loà, những mùi hương và âm thanh.

Dân số thành phố hôm nay đã bùng nổ vượt quá con số ba triệu. Sự mở cửa nền kinh tế thị trường và những tác động toàn cầu đã tạo ra sức ép ngày càng gia tăng, buộc Hà Nội phải đáp ứng đủ những địa điểm hấp dẫn, cần thiết cho sự phát triển của mỗi cá nhân, cũng như để thực hiện tái phát triển và tái cơ cấu đô thị. Tốc độ phá dỡ đã gây những thiệt hại nghiêm trọng cho kết cấu đô thị hiện nay.

Trong bối cảnh này, đã đến lúc thành phố Hà Nội cần hoạch định những chiến lược quan trọng có tính chất quyết định dựa trên lý thuyết và thực tiễn đô thị - văn hoá hiện đang được áp dụng tại các nước Châu Á có nền kinh tế đang phát triển. Hai kết luận mang tính sống còn đã được xác định. 1) Nguyên lý lý thuyết đã ghi nhận tính thiết yếu và bản chất phụ thuộc lẫn nhau giữa cái toàn cầu với nét riêng biệt ở từng địa phương, đồng thời đã chấp nhận một yêu cầu bức thiết là phải nghiên cứu mọi ảnh hưởng của quá trình toàn cầu hoá đang diễn ra ở những cấp bình dân nhất [4] và của chủ nghĩa hậu hiện đại. [5] 2) Các đặc tính đặc biệt của đô thị mới ở Châu Á [6] cũng như những điều kiện tạo nên những đặc tính đó trong thời kỳ hậu thực dân [7] đang dần được xác định. Công việc vẫn còn nhiều. Tuy nhiên, nhiều người có cùng chung suy nghĩ rằng các công cụ quy hoạch của chủ nghĩa hiện đại, ví dụ như những toà nhà chọc trời, việc mở rộng những tuyến đường huyết mạch, việc phá sập hàng loạt và xây dựng lại toàn bộ, v.v. đang tạo nên những tổn hại to lớn cho kết cấu phức hợp của các thành phố cổ, xoá đi nét độc đáo và ký ức về những thành phố đó. Giải pháp theo tiêu chuẩn của chủ nghĩa hiện đại là xây dựng các thành thị mới, tăng tỉ lệ mật độ/diện tích đất tại cách thành phố như hiện nay đã không chứng tỏ được hiệu quả. Tôi xin được trích lời William Logan "Ðối với những người Việt Nam đã từng chiến đấu dưới ngọn cờ xã hội chủ nghĩa, thì cách suy nghĩ hoàn toàn mới mẻ này thực sự đã gây sốc cho họ, dường như nó phủ nhận mọi lý tưởng và mục tiêu chiến đấu của họ trong suốt nửa thế kỷ trước đó." [8] Tôi cho rằng ý tưởng xây dựng một Hà Nội đương đại, một thành phố sinh đôi gần gũi với thành phố đã và đang tồn tại nhằm mục đích giảm bớt tốc độ phá dỡ và xây mới như hiện nay có thể là một giải pháp lý thú. Tuy nhiên, đây không phải là chủ đề cho hội thảo này của chúng ta.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Ðộc lập của nước Việt Nam vào ngày 2 tháng 9 năm 1945. [9] Lời tuyên bố đầu tiên chính là lời trích dẫn từ Tuyên ngôn Ðộc lập của Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ năm 1876. "Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hoá ban cho họ những quyền không thể khước từ, trong đó có quyền được sống, được tự do và được mưu cầu hạnh phúc." Cũng trên tinh thần đó, quốc hiệu của Việt Nam chính là Ðộc lập- Tự do- Hạnh phúc. Tôi đặc biệt bị ấn tượng bởi thành tố Hạnh phúc trong quốc hiệu này, bởi đây là một khái niệm trừu tượng, hàm chứa nhiều giá trị khác vượt lên trên sự giàu có an khang về vật chất. Tôi xin trích dẫn một bài viết gần đây có tiêu đề "Từ sự ưu ái đến niềm hạnh phúc: Hướng tới nền kinh tế phúc lợi toàn diện hơn", trong đó tác giả viết rằng "…ai kiếm tìm lạc thú và hạnh phúc cho riêng mình sẽ không bao giờ tìm thấy nó, mà chỉ những ai luôn giúp đỡ người khác mới có thể tìm thấy hạnh phúc…Sau khi đã đạt đến một mức độ tối thiểu nhất định, thì thu nhập cao sẽ không thật sự khiến con người ta cảm thấy bội phần hạnh phúc…Trên hết, chính sự không công bằng là cái phủ nhận hạnh phúc chính đáng…Hạnh phúc thực sự là sự quan tâm tột đỉnh." [10] Chính tầm cao đạo đức này của khái niệm "hạnh phúc" mới thể hiện đầy đủ sự cam kết không suy giảm vì công bằng xã hội và việc thực thi công bằng xã hội một cách vật chất trong sự công bằng về môi trường và không gian.



Kể từ năm 1874, nhân dân Việt Nam đã tham gia vào cuộc đấu tranh suốt hơn một thế kỷ chống lại thực dân đô hộ. Với sự ghi nhận nền kinh tế thị trường toàn cầu như một công cụ hữu hiệu hơn để có thể tạo ra tăng trưởng kinh tế và của cải cho xã hội, chính phủ Việt Nam đã khởi xướng chính sách Ðổi Mới từ năm 1986. Ưu tiên hàng đầu của chủ nghĩa tư bản toàn cầu chính là tối đa hoá lợi nhuận, thậm chí cho dù cái giá phải trả là nền văn hoá quốc gia và những lợi ích môi trường. Do đó, chính phủ hậu xã hội chủ nghĩa và hậu cách mạng ở Việt Nam cần đảm bảo lợi ích lâu dài của quốc gia, đề cao những cam kết không ngừng nghỉ để hướng tới bình đẳng và công bằng xã hội cho mọi công dân. Cũng trên tinh thần này, gần đây Thủ tướng chính phủ đã ký văn bản hướng dẫn đảm bảo "thúc đẩy dân chủ và sáng tạo tại cơ sở, huy động sức dân, cải thiện điều kiện sống, nâng cao kiến thức và củng cố ổn định xã hội." [11]

Báo cáo năm 1990 của UNESCO cũng thể hiện những lợi ích to lớn của việc bảo tồn Phố Cổ Hà Nội. Từ đó đến nay, chính phủ Việt Nam đã tăng cường ban hành thêm các quy định toàn diện điều hành việc nâng cao chất lượng và tái phát triển. UNESCO và Hà Nội hiện đang phát động một chiến dịch vận động đưa Khu Phố Cổ vào danh sách các di sản văn hoá thế giới. [12] Tuy nhiên, để định hướng cho công cuộc tái thiết, cần xác định rõ ràng các vấn đề đạo đức và ý chí chính trị của chính phủ và nhân dân Việt Nam, chuyển hoá chúng thành những hoạt động xã hội, văn hoá, và phát triển đô thị mang tính khả thi. Việc vận dụng này cần phải được thực hiện với cái giá là những chi phí kinh tế xã hội và một mức độ đổ vỡ nhất định mà cả những cư dân Phố Cổ cũng như chính phủ đều có thể chấp nhận được. Tôi muốn phân tích bốn vấn đề quan trọng có liên hệ chặt chẽ lẫn nhau và cùng liên quan đến vấn đề tái sinh Khu Phố Cổ. Bốn vấn đề đó là: 1) Truyền thống sinh hoạt, 2) Nâng cấp cơ sở hạ tầng, 3)Vấn đề sử dụng và quy mô đất, 4) Du lịch văn hoá.

Truyền thống sinh hoạt

Trong nền kinh tế thị trường, khi địa điểm bỗng tạo nên rất nhiều sức hấp dẫn về mặt tài chính, đồng thời luật pháp lại quy định cho phép chủ sở hữu đất được đòi lại nhà đất của họ để tái phát triển mà chỉ phải trả một khoản đền bù tối thiểu cho những người dân đang sinh sống trên đất của họ, thì nhất định sẽ dẫn đến xu hướng trưởng giả - ngay cả trong điều kiện quy hoạch và quản lý kiến trúc nghiêm ngặt. Thêm nữa, vì xu hướng này nảy sinh chỉ sau một thời gian ngắn, nên những cư dân nghèo khó hiện đang sinh sống trên đất của người khác sẽ bị di rời đi nơi khác, công việc kinh doanh cũng vì thế mà bị phá vỡ. Vẻ duyên dáng quyến rũ và sự năng động sẽ biến mất. Có thể kể ra đây nhiều ví dụ như: thói trưởng giả thể hiện tại các khu bảo tồn tại Singapore, hay xu hướng xây dựng công viên vui chơi theo chủ đề tại các thành phố và thị trấn ở Mỹ. Ðây là những ví dụ vạch trần chủ nghĩa lịch sử tái tạo.

Mặt khác, một trong các biện pháp giữ nguyên hiện trạng môi trường vật chất vốn có và duy trì các phong cách sống hiện tại cũng như các ngành nghề buôn bán truyền thống của người dân chính là: làm đóng băng thời hiện tại. Không gian rồi cũng dần mất đi sức sống và động lực của nó. Nó sẽ sớm trở thành một điểm di sản của quá khứ vừa qua, và là một sự hoài niệm quá khứ đầy lãng phí.


Chùa Một Cột

Một đặc điểm cố hữu rất quan trọng của Khu Phố Cổ là tính không ổn định và sự cách ly khỏi nhịp điệu phát triển xã hội. Ðặc điểm các hình thức sử dụng cũng như chân dung người sử dụng những địa điểm này luôn thay đổi và phát triển theo thời gian, đôi khi sự thay đổi này diễn ra rất nhanh chóng. Ðể duy trì truyền thống sinh hoạt tại Khu Phố Cổ, có ba điều kiện đảm bảo cho sự thành công. Ba điều kiện đó là: 1) ghi nhận quyền chiếm hữu của cư dân dù không có quyền sở hữu theo pháp luật, nhằm mục đích ngăn chặn việc bị cưỡng ép di rời, 2) đáp ứng một cách hữu hiệu và nhạy bén trước những thay đổi nhanh chóng của nền văn hoá, các giá trị và phong cách sống trong nước, và 3) lắng nghe tiếng nói của người dân và sự cần thiết phải cho họ tham gia tích cực vào quá trình ra quyết định.

Nâng cấp cơ sở hạ tầng

Các dịch vụ hạ tầng cơ bản như điện, nước, tưới, tiêu, v.v. đều phải được cung cấp đến cho mọi người ở mức giá thành hợp lý. Tôn trọng những tuyến đường đã có và những cấu trúc đã được xây dựng, quy mô đô thị hiện nay bao gồm những dãy phố nhỏ phía sau nhà, nơi hiện trạng môi trường được giữ nguyên. Có thể áp dụng biện pháp nâng cấp những gì đã có kết hợp xây mới những mẫu thiết kế đương đại, nhưng quy mô và sự phức tạp của môi trường truyền thống thì luôn cần được tôn trọng. Giao thông cũng cần phải được cải thiện để tạo an toàn hơn cho người đi bộ cũng như giảm bớt ô nhiễm và không rơi vào tình trạng lạm dụng quy định.

Ðây là hai vấn đề nan giải đòi hỏi phải được chú ý ngay. Ðó là 1) Phải điều chỉnh mức độ dân số quá tải tập trung trong những căn nhà ở Khu Phố Cổ, nơi người dân chủ yếu là người nghèo, phải đi bán dạo những thứ đồ lặt vặt ở gần nhà để kiếm chút thu nhập qua ngày. Việc cưỡng chế di rời họ đi nơi khác chắc chắn sẽ tạo nên những căng thẳng và thử thách xã hội không thể tránh khỏi. [13] 2) Việc sửa chữa hoặc xây lại nhiều căn nhà cấp bốn có thể nằm ngoài khả năng tài chính của người dân. Rất may là ở đây chủ sở hữu đất lại là nhà nước, do đó các giải pháp cũng đỡ phức tạp hơn.

Tôi cho rằng nhà nước cần coi trọng việc duy trì truyền thống sinh hoạt ở Khu Phố Cổ, và coi đó như một tài sản quốc gia. Tuy nhiên, lại không hề tồn tại một công thức chung hướng dẫn thực hiện công việc này. Chính phủ cần tìm ra giải pháp hiệu quả vừa đảm bảo tính nhân văn, vừa độc đáo để có thể phù hợp với những điều kiện cụ thể của Khu Phố Cổ.



Vấn đề sử dụng và quy mô đất

Cũng như nhiều trung tâm buôn bán kinh doanh truyền thống trước khi chịu tác động của các biện pháp can thiệp và tái phát triển, ví dụ như Thành phố Bazaar City ở Mumbai, [14] du khách đi dạo một vòng qua các con phố của Khu Phố Cổ sẽ có được một trải nghiệm không thể nào quên về mức độ phức tạp đến không ngờ trong sử dụng không gian, về cảnh tượng phố xá huyên náo hỗn độn, về các hoạt động sầm uất của khu vực không chính thức, các cửa hàng ăn uống và hàng loạt các hộ kinh doanh nhỏ, các cửa hàng thủ công mỹ nghệ, v.v. Ðằng sau mặt tiền của các cửa hàng là vô số các văn phòng kinh doanh quy mô nhỏ, các khách sạn bình dân, các câu lạc bộ và nhiều cơ sở khác, cũng như những căn nhà đông đúc chật hẹp với cư dân là những người nghèo của đô thị. Quy mô đất phần nhiều là nhỏ và không tuân theo một quy tắc nào cả. Ðiều này lại càng làm tăng thêm vẻ duyên dáng và độc đáo cho môi trường nơi đây. Trật tự bề mặt hỗn độn này vượt quá mọi phạm vi và mức độ am hiểu thể hiện trong các lý thuyết quy hoạch theo chủ nghĩa hiện đại. Nơi đây có khả năng tự thay đổi và tự khám phá không ngừng. Tuy nhiên, việc mở rộng đường xá, mật độ dân cư quá cao, những toà nhà chọc trời và quá trình tái phát triển quy mô lớn cũng như các cửa hàng tổng hợp, siêu thị, v.v. cũng có thể tạo ra những thiệt hại không thể cứu vãn được. Cần có những nỗ lực sáng suốt để khuyến khích việc cung cấp các ngành nghề thủ công, nghệ thuật đương đại, các quán cà phê bình dân, và các không gian có mức giá cả hợp lý cho rất nhiều các bạn trẻ trong cộng đồng nghệ thuật, đồng thời cũng để tối giản ảnh hưởng của các hệ thống cửa hàng toàn cầu, ví dụ như MacDonald hay Starbucks.

Du lịch văn hoá

Năm 2002, Việt Nam đón 2,6 triệu lượt khách du lịch, trong đó có 900.000 khách đến Hà Nội. Rất nhiều du khách, đặc biệt là những người đến từ Trung Quốc và các nước Ðông Nam Á khác thường thích ngụ tại các khách sạn nhỏ, ít xa hoa và do chủ nhân tự điều hành. Quá trình này có thể tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước, cũng như tạo thêm nhiều công ăn việc làm cho người dân.


Nhà hát thành phố (Nhà hát lớn)

Du lịch văn hoá đang ngày càng trở thành một hiện tượng phổ biến trong giới trẻ có trình độ - họ đòi hỏi chuyến đi phải cho họ cái nhìn toàn diện và có giá trị về văn hoá xã hội của đời sống bản địa. Khu Phố Cổ chắc chắn là một điểm thu hút được rất nhiều khách du lịch văn hoá, trong đó có nhiều người là khách ba lô, cùng du lịch với bạn bè hoặc đôi khi với con nhỏ. Họ chọn những khách sạn rẻ tiền, thích thú với việc lượn phố, ăn tiệm, uống nước và thư giãn vui vẻ trong các quán cà phê xung quanh khu vực khách sạn. Một vài người có phong cách giống như những kẻ hay rong chơi trong chuyện của Walter Benjamin, họ là những người luôn tìm kiếm kinh nghiệm thay vì kiến thức. Như cách nói của Benjamin: "Cảm giám say sưa xâm chiếm anh khi anh lang thang không mục đích trên các con phố. Mỗi bước anh đi lại như tiếp thêm nguồn động lực; thậm chí khi đó sức quyến rũ của các cửa hàng, tiệm ăn, của những gương mặt phụ nữ với nụ cười trên môi cũng giảm hẳn, và anh càng không thể kháng cự nổi sức hút như có mãnh lực của góc phố kế tiếp, hay của tên phố thấp thoáng từ phía xa như những chiếc lá."

Kết luận

Tóm lại, việc bảo tồn Khu Phố Cổ với tư cách một truyền thống sinh hoạt có sứ mạng không ngừng phản ánh sức sống độc đáo của nền văn hoá đô thị đang thay đổi nhanh chóng từng ngày từng giờ tại Việt Nam là một nhiệm vụ kinh khủng và đầy thách thức. Không giống với những điểm di sản tại nhiều nước khác, nơi kiến trúc và cảnh quan đô thị đạt đến chất lượng vượt trội, ví dụ như trung tâm truyền thống Penang của Malaysia, sau rất nhiều những tàn phá qua hàng thế kỷ do hậu quả của chiến tranh và thiên tai cũng như quá trình tái xây dựng không ngừng, những gì còn lại của Khu Phố Cổ Hà Nội đến nay là khoảng 300 ngôi nhà "cỡ trên một trăm năm tuổi." [15]

Tôi hoàn toàn nhất trí với Giáo sư Arnold Koerte rằng văn hoá đô thị tại Khu Phố Cổ thể hiện "một không gian phố xá gần như hoàn hảo, với những con phố và quang cảnh hài hoà mà điểm nhấn là những ngôi nhà mặt tiền, màu sắc và cây cối…nhưng chính con người - những người đem đến cuộc sống và sự đa dạng cho thành phố này, mới là nhân tố đáng kể nhất". [16]
Ðã có nhiều công trình viết về những tâm huyết bảo tồn, phục chế và quảng bá cho Khu Phố Cổ. Tuy nhiên, còn thiếu một nhân tố quan trọng: đó là phải thông tin, lấy ý kiến và thu hút sự tham gia của người dân sống tại đây. Tôi rất thông cảm với lo ngại của nhà sử học Lê Văn Lan rằng "bản thân những người dân sống tại đây còn có quá ít tiếng nói, trong khi chính họ có lẽ cũng rất ít biết là người ta đang đại diện cho họ để bàn thảo những vấn đề gì…Tài sản lớn nhất của Khu Phố Cổ - kể cả vật thể cũng như phi vật thể - tài sản có giá trị tuyệt vời nhất về mặt lịch sử và văn hoá - chính là những con người đã sống ở đây qua nhiều thế hệ - nhưng chính họ lại bị bỏ quên". [17] Theo tôi, sự tham gia tích cực của những con người này là yếu tố thiết yếu, bởi lẽ bài toán đặt ra với chúng ta cực kỳ phức tạp và cần được xây dựng, cải thiện và điều chỉnh không ngừng để có thể đáp ứng được lần lượt tất cả các vấn đề có liên quan lẫn nhau như vừa nói trên.

© 2003 talawas

[1]William S. Logan, " Hệ Tư tưởng, Ký ức và Tầm quan trọng về Di sản" trong cuốn Hà Nội : Tiểu sử một thành phố ("Ideology, Memory and Heritage Significance" in Hanoi: Biography of a city) (Sydney: University of New South Wales Press Ltd, 2000), 1 - 18.
[2]William S. Logan, "Thăng Long- Rồng bay lên: Hà Nội trước thời kỳ thực dân và Dấu ấn của Trung Hoa" ("Thang Long, the Ascending Dragon: Pre-colonial Hanoi and the Chinese Imprint"), ibid. 19 - 66.
[3]Anthony D. King, "Chủ nghĩa hậu thực dân thực sự tồn tại: đô thị và kiến trúc thực dân sau thời kỳ hậu thực dân" trong cuốn Chủ nghĩa Ðô thị Thực dân: Các thành phố Ðông Nam á và các Quá trình Toàn cầu" ("Actually Existing Postcolonialism: Colonial Urbanism and Architecture After the Postcolonial Turn" in Postcolonial Urbanism: Southeast Asian Cities And Global Processes), eds Ryan Bishop, John Philips and Wei Wei Yeo (New York: Routledge, 2003), 176.
[4][Arjun Appadurai, "Toàn cầu hoá đến cơ sở và Trí Tưởng tượng nghiên cứu" trong cuốn Văn hoá Cộng đồng ("Grassroots Globalization and the Research Imagination" in Public Culture), tập 12, no. 1 (Winter 2000), 1-19.
[5]William S W Lim, (Hậu) Hiện đại Thay thế (Alternative (Post)modernity) ( Singapore: Select Publishing, 2003).
William S W Lim, Lựa chọn trong thời kỳ quá độ: Hậu Hiện đại, Toàn cầu và Công bằng Xã hội (lternative in Transition: The Postmodern, Glocality and Social Justice) (Singapore: Select Publishing, 2001).
[6]William S W Lim, "Chủ nghĩa Ðô thị Mới ở Châu Á" trong cuốn Chủ nghĩa Ðô thị Mới ở Châu á và các Tài liệu khác) "Asian New Urbanism" in Asian New Urbanism and Other Papers (Singapore: Select Books Pte Ltd, 1990), 35 - 48.
[7]Ryan Bishop, John Philips & Wei Wei Yeo eds. Chủ nghĩa Ðô thị Hậu Thực dân: các Thành phố Đông Nam Á và các Quá trình Toàn Cầu (Postcolonial Urbanism: Southeast Asian Cities And Global Processes) (New York: Routledge. 2003).
[8]William Logan, "Ðổi mới và sự Trở lại của Chủ nghĩa Tư bản" trong cuốn Hà Nội: tiểu sử một thành phố" ("Doi Moi and the Return of Capitalism" in Hanoi: Biography of a city) (Sydney: University of New South Wales Press Ltd, 2000), 224.
[9]Lady Borton (Nghiên cứu, thu thập và dịch), "Tuyên ngôn độc lập" trong cuốn Hồ Chí Minh: Chân dung một Con người" ("Declaration of Independence" in Ho Chi Minh: A Portrait (Hanoi: Youth Publishing House, 2003) 78.
[10]Ng Yew Kwang, "Từ sự ưu ái đến Hạnh phúc: Hướng tới một nền kinh tế Phúc lợi toàn diện hơn" trong cuốn Sự lựa chọn và Phúc lợi Xã hội ("From preference to Happiness: Towards a More Complete Welfare Economics" in Social Choice and Welfare, August 2003 v.21 no.1.
[11]"Hướng dẫn của Thủ tướng về Cởi mở Dân chủ tại Cơ sở" ("PM Instructs Openness and Democracy at Communal Level") báo Nhân dân ngày 10 tháng 7 năm 2003a> .
[12]"Khu phố Cổ Hà Nội với mục tiêu được đưa vào danh sách di sản" trên Ðài tiếng nói Việt Nam, ngày 7/7/2003 ("Hanoi's Old Quarter Aims for Heritage Listing"a> in VOV News, 7 July 2003 .)
[13]Cần lưu ý rằng gần đây có một loạt các báo cáo về sự phản đối và đối đầu của những dân bị di rời tại Thượng Hải và Bắc Kinh.
[14]Rahul Mehrotra, "Thành phố Bazaar- Phép ẩn dụ của đô thị ở Ðông Nam Á" trong cuốn Thủ đô và Kiếp luân hồi: Những vị trí gần đây của Nghệ thuật Ấn Ðộ ("Bazaar City - A Metaphor for South Asian Urbanism" in Aktuelle Positionen Indischer Kunst/Capital and Karma: Recent Positions in Indian Art, eds. Angelika Fitz, Gerolad Matt et al (Vienna: Hatje Cantz Publisher, 2002).
[15]"Thiếu cương quyết đặt Cấu trúc Khu Phố Cổ trước nguy cơ" trên báo Việt Nam News, ngày 1 tháng 11 năm 2003 ("Indecision Places Old Quarter Structures at Risk"a> in VNS, 1 November 2003 .)
[16] "ý kiến chuyên gia về Khu phố Cổ" trên Việt Nam News ngày 1 tháng 11 năm 2003 ("Specialist's Opinions of the Old Quarter"a> in VNS, 1 November 2003)
[17]ibid.

Nguồn: Phát biểu trong hội thảo Nhà ở cho người có thu nhập thấp tại Viện Goethe Hà Nội kết hợp với Trường đại học xây dựng, 20-26 tháng 11 năm 2003

[nguyenthuhanh82]

Di tích lịch sử quốc gia khu phố cổ Hà Nội, kết tinh giá trị di sản quý giá

Cùng với Hoàng thành, khu phố cổ Hà Nội là hiện thân của lịch sử, văn hoá kiến trúc kinh kỳ Thăng Long xưa.

Giá trị lịch sử

Theo tài liệu của Ban quản lý phố cổ Hà Nội, năm 1010, trung tâm Hà Nội xưa được Vua Lý Thái Tổ đánh giá trong "Chiếu dời đô" là "ở giữa khu vực trời và đất có thế rồng cuộn, hổ ngồi".

Với sẵn một vùng kinh tế - cư dân, nơi "hội họp của bốn phương" xây dựng hai vòng Hoàng thành và Cấm thành ở phía bắc đắp thêm vòng thành thứ ba, khoanh khu vực kinh tế cư dân ấy vào trong, đô thị Thăng Long chính thức được hình thành với phần đô ở trong cùng, phần thị bao quanh, chủ yếu ở phía đông nam.

Tổng thể "tam trùng thành quách" và kết cấu "trong thành ngoài thị" là quy hoạch kiến thiết xã hội của đô thị Hà Nội cổ Trung tâm thương mại của Thăng Long, lấy cửa Đông, sông Tô - sông Hồng làm giới hạn, là vùng sầm uất nhất kinh thành, ở đây tập trung nhiều phố phường, chợ bến mà trung tâm là phường Giang Khẩu (cửa sông đô - tương ứng với phố Hàng Buồm ngày nay) kết hợp với khu vực buôn bán, các phường thủ công ngày càng phát triển, hoạt động sầm uất, làm cho phần thị (phố phường của đô thị Hà Nội cổ hình thành từ thời Lý) mở mang phát triển vào các thế kỷ 17-18.

Trải qua quá trình lịch sử, các thành tố đơn lẻ của phố cổ Hà Nội có bị thay đổi, các niên đại xây dựng không sớm, nhưng không thể phủ nhận giá trị lịch sử và quá trình hình thành, phát triển nghìn năm văn hiến.

Về tổng thể, khu vực này vẫn bảo lưu được cơ cấu không gian đô thị của một khu phố cổ Hà Nội, vẫn giữ được chức năng xã hội với vai trò là một trung tâm thương mại, các phố truyền thống, hệ thống chợ, các công trình di tích kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng, các nhà ở có giá trị kiến trúc, phương thức tổ chức không gian sống, sinh hoạt, các lễ hội truyền thống, nếp sống thanh lịch của người Hà Nội hàng ngày diễn ra trong không gian khu phố cổ Hà Nội.

Giá trị văn hoá

Nói đến lịch sử hình thành, quá trình phát triển "Thăng Long - Hà Nội" không thể không nói đến khu phố cổ Hà Nội. Ngày nay nhân dân Việt Nam và cả bạn bè quốc tế cũng quan tâm đến khu phố cổ Hà Nội, coi đó là một di sản văn hoá, một đặc trưng của thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến. Khu phố cổ Hà Nội - khu 36 phố phường là một nhân tố quan trọng, một phần để nhận diện bản sắc văn hoá đô thị Hà Nội.


Khu 36 phố phường xưa cùng với Hoàng thành làm nên kinh kỳ Thăng Long nổi tiếng là đất "ngàn năm văn hiến", với các hoạt động sôi nổi điển hình.


Đây không chỉ là một trung tâm kinh tế mà còn là một trung tâm văn hóa đa dạng, đó là các giá trị văn hóa phi vật thể như lễ hội truyền thống trong các di tích lịch sử, văn hóa, nếp sống thanh lịch của người Hà Nội xưa, cùng với sự hiện diện của văn hóa nghề thủ công truyền thống còn ghi dấu lại bằng tên phố, các di tích tổ nghề và bằng cả các hoạt động buôn bán sản xuất hiện hữu còn lại trên các phố.

Giá trị kiến trúc

Tổng thể khu phố cổ Hà Nội là một quần thể kiến trúc với khối không gian nhỏ bé, các hình thức kiến trúc mặt đứng các tuyến phố, các ngôi nhà đặc biệt các lớp mái ngói "lô xô" cùng các họa tiết trang trí truyền thống của Việt Nam. Đây là một tổng thể cảnh quan kiến trúc đặc trưng của một đô thị cổ tiêu biểu với kiến trúc truyền thống của người Việt Đồng bằng Bắc Bộ, là cái nôi của văn hoá dân tộc Việt. Đây cũng là đặc trưng cho một di sản đô thị cổ châu Á.


Giá trị di sản của tổng thể kiến trúc đó là ý tưởng khởi nguyên của việc xây dựng kinh thành Thăng Long cùng với Hoàng thành, khu phố cổ Hà Nội giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành cơ cấu đô thị đặc thù của kinh đô Thăng Long xưa và thủ đô Hà Nội ngày nay.


Khu 36 phố phường Hà Nội là đặc trưng của một quần thể kiến trúc truyền thống Việt Nam, với hình thái kiến trúc mà phản ánh vào nó là các dạng kiến trúc của các thời kỳ lịch sử của thủ đô Hà Nội. Kiến trúc truyền thống phố cổ Hà Nội là sự kế thừa và phát triển tinh hoa văn hóa nhà ở dân gian truyền thống đồng bằng Bắc Bộ, nền văn hóa sông Hồng, văn minh lúa nước, phù hợp với điều kiện đô thị truyền thống Việt Nam hình thành từ trong lịch sử và cách thức xây dựng có nguồn gốc từ nông thôn.


Trải qua nhiều biến cố lịch sử, khu phố cổ Hà Nội luôn có sức sống riêng để tồn tại, thích nghi và phát triển, vừa bảo lưu được những nét riêng độc đáo.


Đó là mạng lưới đường phố, ngõ nhỏ có hình thái tự nhiên, cách chia nhỏ mặt đứng kiến trúc đường phố tạo nên vẻ đẹp hài hòa của không gian kiến trúc với những đặc tính động, luôn thay đổi khá bất ngờ, độc đáo.


Phố cổ Hà Nội là một giá trị di sản vô cùng quý báu cần được bảo tồn và phát huy trong đời sống đô thị hiện đại, là tấm gương phản chiếu lịch sử, kiến trúc và đời sống đô thị Hà Nội qua các thời kỳ.

( báo nhân dân )

[nguyenthuhanh82]

Phố đi bộ, nét độc đáo của khu phố cổ Hà Nội

Ngày 3/10/2004. Cập nhật lúc 19h 17'


Từ 1-10, Hà Nội chính thức có một khu phố đi bộ. Việc phân luồng giao thông, xây dựng các điểm đỗ xe, hoàn thiện hệ thống chiếu sáng cũng như các phương án phòng cháy chữa cháy, kế hoạch vệ sinh môi trường đều được chuẩn bị khá bài bản.

Với Hà Nội, ý tưởng hình thành tuyến phố đi bộ đã được nung nấu từ khá lâu không chỉ bởi đó là một trong những tiêu chí đánh giá đô thị phát triển, cũng không bởi nó là yếu tố cần thiết để quảng bá văn hóa - du lịch, mà bởi chính ưu thế của Hà Nội. Trong nhiều cân nhắc, khu vực phố Tràng Tiền là một lựa chọn. Nhưng cuối cùng, tuyến phố cổ Hàng Ðào, Hàng Ngang, Hàng Ðường, Ðồng Xuân (dài khoảng 700 m được bao quanh bởi những Hàng Da, Hàng Bè, Hàng Bạc, Hàng Buồm... vốn là một quần thể buôn bán kinh doanh sầm uất của "đất kẻ chợ", nằm trong khu vực trung tâm phố cổ) đã "giành điểm" do chính nét độc đáo truyền thống của nó, từng có sức sống lâu bền trong tiềm thức và ký ức bao du khách trong và ngoài nước.

Có lẽ không du khách nào về Hà Nội mà không ít nhất một lần ghé qua "trung tâm thương mại ngoài trời" rất nổi tiếng này. Do đường quá chật, hè quá hẹp và xe máy quá nhiều, tình trạng ùn tắc đã từng xảy ra. Nay hình thành phố đi bộ, nếu tổ chức tốt, số người đổ về đây sẽ đông hơn. Mới đây, một số luồng giao thông trong khu vực đã được điều chỉnh nhằm tạo mọi thuận lợi cho tuyến phố đi bộ hoạt động có hiệu quả. Ngành giao thông công chính cũng đã cấp phép cho 12 điểm trông giữ xe đạp, xe máy và ô-tô, nằm rải trên các đầu mối đổ về phố đi bộ như Hàng Giấy, Thuốc Bắc, Hàng Giầy, Ngõ Gạch, Lãn Ông, Gia Ngư, Bảo Khánh, Hàng Dầu; rồi Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải... (chưa kể những bãi đỗ xe dự phòng), vậy mà dư luận vẫn chưa thật an tâm, có lẽ do ám ảnh về cách làm thiếu đồng bộ mà Hà Nội đã từng mắc phải xưa nay.

Tuy nhiên, với dự án này, những cố gắng từ nhiều phía, bước đầu cũng đáng được ghi nhận. Trước mắt, hệ thống chiếu sáng đã được tăng cường gấp đôi mức hiện có. Các phương án phòng cháy chữa cháy, kế hoạch vệ sinh môi trường được hình thành khá bài bản. Ví như, khi cần, các sạp hàng di động được nhanh chóng thu gọn lại và xe cứu hoả có thể vào tác nghiệp; ví như hệ thống vệ sinh công cộng cũng như các thùng rác được bố trí khoa học cùng với kế hoạch thu gom rác trước, trong và sau hoạt động... Chỉ tiếc, hệ thống mặt phố vẫn chưa được chỉnh trang đáng kể. Những mái che mái vẩy, ống nước và kết cấu tạm... như cố tình phô ra cái chưa đẹp mắt của tuyến phố này. Mong sao, về lâu dài, cơ sở hạ tầng nơi đây sẽ được đầu tư cải tạo, nâng cấp từ đường, hè, mặt phố đến hệ thống chiếu sáng, rồi hạ ngầm các rãnh thoát nước, cải tạo hệ thống đường dây điện, dây điện thoại tạo mỹ quan và an toàn không chỉ từ Hàng Ðào đến Ðồng Xuân mà cả với các tuyến phố nhánh, bảo đảm tiêu chí cơ bản của một tuyến phố đi bộ trong lòng phố cổ.

Chọn thời điểm kỷ niệm 50 năm giải phóng thủ đô với việc mở đầu tuần lễ văn hóa phố cổ, tuyến phố đi bộ như một "lời dẫn" thú vị cho câu chuyện dài về truyền thống lịch sử - văn hóa phong tục và tập quán đất Thăng Long. Các điểm di tích nổi tiếng trên tuyến phố như Nhà Lưu niệm Bác Hồ tại 48 Hàng Ngang, đình Ðức Môn, chùa Cầu Ðông... sẽ được mở cửa để khách bộ hành vào tham quan. Tại phố Hàng Ðào, Hàng Ðường, Ðồng Xuân, tổ chức kinh doanh thường xuyên. Hoạt động này được ưu tiên cho các hộ trong phường và doanh nghiệp, khuyến khích các thương hiệu nổi tiếng, với các mặt hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống của Hà Nội như đồng, chạm khảm, tranh khắc, tơ lụa, thêu ren... với chất lượng cao, bảo đảm các tiêu chuẩn về văn minh thương mại. Trên lòng đường là các sạp hàng kinh doanh sản phẩm văn hóa phục vụ khách du lịch, được thiết kế di động, tháo lắp dễ dàng theo mẫu thống nhất. Do đặc thù của loại hình, các hộ đang kinh doanh trên hai mặt phố sẽ được khuyến khích hoạt động trong suốt "diễn trình" của phố đi bộ. Riêng tuyến phố Hàng Ngang, Trung tâm Hỗ trợ quảng cáo Hà Nội sẽ tổ chức hội chợ thường xuyên cho các doanh nghiệp trong và ngoài thành phố. Ngoài ra còn có ba ki-ốt thông tin quảng cáo du lịch...

Với phương châm vừa làm vừa rút kinh nghiệm, giai đoạn đầu, tuyến phố đi bộ chỉ hoạt động ba tối thứ sáu, thứ bảy, chủ nhật và hy vọng không lâu sau đó sẽ triển khai vào tất cả các tối trong tuần. Bài học từ chợ đêm Ðồng Xuân chỉ rõ cái được và chưa được. Bên cạnh sự chuẩn bị chu đáo của các cơ quan chức năng, sự ủng hộ của người dân là cực kỳ quan trọng.

( cpv.org.vn )

[nguyenthuhanh82]

Lão họa sĩ Nguyễn Thế Khang đã tái hiện lại những góc phố cổ bằng nghệ thuật sơn khắc với khổ lớn nhất từ trước tới nay. Bức tranh được trưng bày tại 45 Tràng Tiền.Tác phẩm có chiều dài hơn 15 m, chiều cao 2 m gồm 21 tấm nhỏ ghép lại. Tấm đầu giới thiệu bằng chữ Hán Chiếu Dời đô của Lý Thái Tổ cùng các đoạn trích Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi, Hịch Tướng Sĩ của Trần Hưng Đạo và Nam Quốc Sơn Hà của Lý Thường Kiệt. Tấm cuối cùng khắc bằng chữ Nôm trích những áng thơ văn của các danh sĩ Hà Nội như Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu và một số câu ca dao, tục ngữ tiêu biểu về Thăng Long - Hà Nội. Bức tranh thể hiện 400 công trình kiến trúc của Thăng Long xưa với hàng nghìn nhân vật sống động từ 150 năm trước.
Sau hơn 8 năm lao động sáng tạo, hoạ sĩ Nguyễn Thế Khang đã hoàn thành bức tranh vào đầu năm 2000. Vào dịp kỷ niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội, một phần của tác phẩm đã được trưng bày nhưng đây là lần đầu tiên bức tranh này đã được giới thiệu đầy đủ để công chúng có dịp chiêm ngưỡng một công trình lớn của một họa sĩ ở tuổi 80.

[nguyenthuhanh82]

Bảo tồn khu phố cổ Hà Nội:
Trách nhiệm của cả cộng đồng

Sau mười năm được công nhận là “phố cổ”, mới đây, khu 36 phố phường Hà Nội đã được Bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử quốc gia. Các chuyên gia và người dân phố cổ nghĩ gì trước sự kiện này?

Các nhà quản lý, nghiên cứu

* Giáo sư sử học Lê Văn Lan: Với tư cách là một người dân sống trong khu phố cổ, tôi thật sự hoan nghênh và cảm ơn Bộ Văn hóa-Thông tin, UBND TP Hà Nội đã có những lo toan để có được quyết định này. Nhưng với tư cách một nhà nghiên cứu thì tôi cho rằng quyết định này quá chậm trễ. Người ta đã " sinh ra” khu phố cổ bằng các văn bản, quyết định, giấy tờ từ năm 1993, đến nay "đứa trẻ" có tên là "khu phố cổ" đó hơn 10 tuổi rồi mới có "giấy khai sinh". Trong hơn 10 năm qua, đã có quá nhiều những sự xâm hại, phá hoại những ngôi nhà, kiến trúc cổ tồn tại qua nhiều thế kỷ.


Hy vọng rằng đây sẽ là một cơ sở pháp lý để mọi sự chăm sóc, bảo tồn, tôn tạo khu phố cổ được thực thi khẩn trương và kịp thời hơn.


* Nhà văn Băng Sơn: Biết được tin phố cổ Hà Nội được cấp bằng di tích, là một người dân Hà Nội, tôi thấy rất mừng. Mừng đấy nhưng cũng lo đấy bởi thực sự mọi chuyện vẫn chỉ là trên giấy tờ, chưa thực tế. Nó không giống như Hội An hay Mỹ Sơn, Ban quản lý phố cổ Hà Nội chưa có quyền và cũng chưa có lực để quản lý trong khi những sự phá hoại thì đang diễn ra ngày một nhiều.


Chúng ta hầu như chưa có một phương sách, một chế tài nào thực sự có hiệu lực để bảo quản và tôn tạo phố cổ, kinh phí cũng chưa có. Nếu nói đến tiền để tôn tạo toàn bộ khu phố cổ, chắc phải bỏ đến cả nghìn tỷ đồng bởi vì thành phố mới chỉ làm được hai ngôi nhà 87 Mã Mây và 38 Hàng Đào mà cũng đã mất cả mấy năm trời và hàng chục tỷ đồng rồi. Bởi vậy, mặc dù rất vui mừng nhưng tôi chưa thật sự tin tưởng lắm vào khả năng bảo tồn và tôn tạo phố cổ.


* Nhà sử học Dương Trung Quốc: Hà Nội là thủ đô nghìn năm văn hiến, đó là điều không ai nghi ngờ. Nếu hiểu như vậy thì có một khu di tích lịch sử cấp quốc gia về một khu phố cổ là điều dễ hiểu. Vấn đề là nhận dạng được giá trị vật thể và phi vật thể của khu di tích này mới là đều đáng bàn.




Dấu ấn của khu phố cổ xưa cũng như của một Hà Nội ngàn năm phần lớn nằm dưới đất, và những giá trị phi vật thể như những truyền thuyết, những tên phố cho ta hình dung được một khu phố cổ đó từng tồn tại từ xa xưa nằm trên cái không gian mà nay được định danh là khu phố cổ.


Qua bao nhiêu năm thay đổi, dưới sự tác động của thời gian và con người thì không thể không đặt câu hỏi, liệu rằng khu phố cổ có còn cổ hay không. Hà Nội đang đổi mới từng giờ, chưa bao giờ phát triển nhanh như bây giờ. Phát triển hiểu theo cả hai nghĩa. Song song với sự phát triển có phần tùy tiện, các yếu tố cổ đang bị hủy hoại, xuống cấp nghiêm trọng.


Nguyên nhân có nhiều: Do thời gian, do ý thức sử dụng của con người, do nhà quản lý đầu tư chưa chú trọng tới công tác bảo tồn và do luật pháp không nghiêm... Giải quyết tốt mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển luôn luôn là một bài toán khó.


+ Ông là người đưa ra khái niệm cổ - cũ. Vậy ông đánh giá thế nào về thực trạng các khu phố hiện nay? Những gì cần giữ, những gì cần thẳng thắn loại bỏ?


- Chủ trương của lãnh đạo thành phố là phải có khu phố cổ xứng đáng với tầm vóc của thủ đô nghìn năm văn hiến. Song song với điều ấy, chúng tôi rất băn khoăn về thực tiễn xuống cấp đến mức có thể nghi ngờ, rằng nên ứng xử với không gian này là phố cổ hay phố cũ.


Trong thâm tâm chúng ta, ai cũng mong muốn có di sản nghìn năm. Bộ Văn hóa-Thông tin công nhận phố cổ Hà Nội là di tích cấp quốc gia có lẽ cũng vì một tâm thức như vậy. Giờ đây có lẽ ta tạm gác lại cuộc thảo luận có phố cổ hay không mà nên làm rõ đâu là cổ, đâu là cũ (tôi cho rằng, cổ là cổ kính, còn cũ là cũ nát).


Vì vậy, khi đã được công nhận thì các cơ quan ban ngành liên quan cần hùn sức để tìm ra những giải pháp có hiệu quả giữ gìn cái cổ kính và khắc phục cái cũ nát. Vì một khu phố cổ không chỉ đáp ứng nhu cầu người đến tham quan mà trước hết chính là những người đang sống tại đó. Khu phố cổ phải được xem như một sinh thể có nhu cầu phát triển.


+ Trong việc tôn tạo phố cổ giới chuyên môn gặp khó khăn gì, thưa ông?


- Theo tôi vấn đề chưa phải là công việc của các chuyên môn mà là của các nhà quản lý. Vấn đề đầu tiên là làm sao có thể thực hiện Luật Di sản đối với một di tích rộng lớn, một sinh thể đang phát triển. Những quy định hiện hành về Luật Di sản chắc chắn sẽ có độ chênh đối với hiện thực, do vậy, cần có những quy định cụ thể.






Và một khi đã có quy định và quy chế thì phải thực hiện cho nghiêm. Đó chính là thước đo đầu tiên về tính hiệu quả đối với một di sản có tầm mức quan trọng như khu phố cổ Hà Nội. Cần hết sức quan tâm đến những giá trị phi vật thể nhằm thể hiện nó bằng hình thức "vật thể hóa" để góp phần bổ sung cho những khoảng trống mà di sản vật thể hiện tồn tại không còn được bao nhiêu. Chắc chắn đây là một quá trình lâu dài mà sự khởi động phải được thể hiện không chỉ là một quyết tâm duy ý chí mà bằng một thái độ khoa học và cầu thị trước hết từ phía các nhà quản lý.


* Chị Bùi Ngọc Trâm - cán bộ Ban quản lý phố cổ Hà Nội: Thành phố đã có những văn bản quy định cụ thể, rõ ràng đâu là khu phố cổ, đâu là khu phố cũ, nơi nào người dân có thể sửa sang, cải tạo lại. Những vi phạm về xây dựng trong khu vực phố cổ cũng đã có quy định xử phạt.


Tuy nhiên không phải lúc nào cũng xử lý được một cách dễ dàng những vi phạm này. Để bảo tồn và phát triển khu phố di tích quý giá này không phải là trách nhiệm của một cá nhân, tổ chức nào mà phải là trách nhiệm chung của cả cộng đồng.


+ Vậy Ban quản lý phố cổ Hà Nội không xử lý được những vi phạm này?


- Chúng tôi chỉ có nhiệm vụ giám sát chứ không có quyền xử phạt hay xử lý những vi phạm. Bởi vậy, để bảo tồn được tốt những di tích cổ, rất cần có sự "vào cuộc” của các cơ quan chức năng. Ban quản lý phố cổ Hà Nội cũng đang lập dự án về kế hoạch tổng thể quản lý và bảo tồn tôn tạo phố cổ Hà Nội tới năm 2010 trình UBND TP phê duyệt.


+ Những đường phố nằm trong khu vực phố cổ đã được xếp hạng có gì khác so với trước đây không, thưa chị?






- Tất nhiên là khác trước nhiều chứ. Bây giờ các ngôi nhà, dãy phố đã được đánh giá, được xếp hạng, người dân sống trong các ngôi nhà cổ phải có trách nhiệm phối hợp cùng Nhà nước bảo tồn và giữ gìn.


Trong dự án trình phê duyệt, có các cơ chế chính sách quản lý hỗ trợ, nâng cao điều kiện sống cho người dân và quản lý trật tự xây dựng trong khu phố cổ Hà Nội.


Sắp tới, Hội đồng chung châu Âu (EU) cũng đã có dự án trao đổi kinh nghiệm về bảo tồn và tôn tạo các dãy phố, ngôi nhà cổ tại khu vực này.


Người dân ở khu phố cổ:


* Bác Phạm Thành - số 8 phố Hàng Bạc: Chúng tôi rất hoan nghênh khi Bộ Văn hoá-Thông tin ra quyết định này, mặc dù có hơi muộn. Theo tôi, việc trước mắt là phải xác định và thông báo với người dân quy hoạch thống nhất về kiến trúc tổng thể và bảo tồn phố cổ. Đồng thời tại những nơi này cần phải hạn chế việc xây dựng những ngôi nhà cao tầng, nếu không sẽ làm mất không gian kiến trúc và cảnh quan khu phố cổ.


* Anh Nguyễn Kim Kê - số 50 phố Đào Duy Từ: Hơn 20 năm qua, bốn thế hệ gia đình chúng tôi sống ở khu phố cổ này. Không chỉ có gia đình tôi mà còn nhiều hộ gia đình khác ở đây đang sống trong cảnh luôn phải bám trụ mặt đường, nhà ở thì tạm bợ, chật chội, nhà không ra nhà... Việc phố cổ Hà Nội được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia theo tôi là một quyết định đúng đắn. Chúng tôi rất hoan nghênh và sẵn sàng tạo mọi điều kiện để phố cổ trở lại đúng với vị trí của nó, đồng thời Nhà nước cũng cần có kế hoạch sắp xếp lại vị trí sống hợp lý hơn cho các hộ thuộc khu phố này.


* Bác Nguyền Văn Ngọc - số 47 phố Hàng Bạc: Đây là một quyết định đúng đắn. Hiện nay, tại những ngôi nhà cổ như nhà tôi đang ở, người dân đang phải sống trong cảnh bị xuống cấp trầm trọng. Mái thì dột, nát, nhà bị "chia năm xẻ bảy", không gian sống thì chật chội, khổ sở. Theo tôi, việc cấp bách nhất hiện nay là Nhà nước cần phải có phương án bảo tồn ngay những ngôi nhà cổ đang bị xuống cấp.


* Chị Đỗ Thị Thùy - số 95 phố Hàng Chiếu: Hiện nay, tại một số nơi trong khu vực phố cổ Hà Nội, cảnh quan và kiến trúc cổ xưa kia đang bị biến đổi bởi tình trạng vi phạm trong việc xây dựng. Theo tôi, quyết định xếp hạng phố cổ Hà Nội của Bộ Văn hóa-Thông tin muốn đạt được hiệu quả cao, trước mắt phải có ngay phương án khôi phục những địa điểm được coi là cổ, đồng thời phải có những chính sách, kế hoạch tổng thể, biện pháp và đặc biệt là phải xử lý thật nghiêm đối với những trường hợp vi phạm trật tự xây dựng trong khu vực này.


* Di tích lịch sử quốc gia khu phố cổ Hà Nội, kết tinh giá trị di sản quý giá

[trasuatranchausocola]

Hà Nội (TTXVN) - Cùng với Hoàng thành, khu phố cổ Hà Nội là hiện thân của lịch sử, văn hóa và kiến trúc kinh kỳ Thăng Long xưa, mang hồn thiêng khí phách dân tộc và là di sản quý báu của đất nước.

Trải qua nhiều biến cố lịch sử, phố cổ Hà Nội về tổng thể vẫn bảo lưu được cơ cấu không gian đô thị của một khu phố cổ truyền thống, thể hiện rõ đặc điểm tổ chức khu phố mang nguồn gốc nông thôn.

Khu phố cổ sót lại trên Hà thành chỉ có từ thế kỷ 19, nhưng theo sử sách đây là khu trung tâm của kinh đô Thăng Long từ khi mới thành lập (đầu đời Lý, năm 1010) và phát triển thịnh vượng vào các thế kỷ 17-18, lấy cửa Đông, sông Tô-sông Hồng làm giới hạn. Khu vực này là nơi sầm uất nhất kinh thành, tập trung nhiều phố phường, chợ bến, các khu buôn bán và các phường thủ công hoạt động nhộn nhịp. Hầu hết các phố mang tên mặt hàng sản xuất hoặc kinh doanh.

Ngày nay, Hà Nội 36 phố phường vẫn là khu trung tâm của thủ đô, với trục thương mại-dịch vụ gồm các tuyến phố Hàng Đào-Hàng Ngang-Hàng Đường và Lương Vǎn Can-Hàng Cân-Chả Cá-Hàng Lược.

Phố cổ Hà Nội còn là nhân tố quan trọng để nhận diện bản sắc văn hóa đô thị Thăng Long-Hà Nội. Cùng với Hoàng thành, nơi đây đã tạo nên kinh kỳ Thăng Long "ngàn năm văn hiến", với nếp sống thanh lịch đất Tràng An, các lễ hội và văn hóa nghề thủ công truyền thống.

Quần thể kiến trúc Hà Nội vẫn mang cảnh quan đặc trưng của kiến trúc truyền thống của người Việt đồng bằng Bắc Bộ, là cái nôi của văn hóa dân tộc Việt, đồng thời phản ánh sự thay đổi của kiến trúc Việt Nam trong từng giai đoạn lịch sử.

Đây là một khối không gian kiến trúc cổ nhỏ bé, sinh động, đa dạng, với các tuyến phố chi chít dọc ngang như bàn cờ, những mái ngói "lô xô" rêu phong cổ kính, những ngôi nhà nhỏ hình ống chia nhỏ mặt đứng kiến trúc đường phố, hòa quyện vào nhau. Không gian khu phố cổ là một hình tam giác cân có đỉnh là phố Hàng Than, cạnh phía đông là đê sông Hồng, cạnh phía tây là các phố Hàng Cót, Hàng Điếu, Hàng Da, cạnh đáy là trục Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ.

Khu vực này hiện còn 79 công trình di tích vǎn hóa-lịch sử, tôn giáo (trong đó có khoảng 60 đình, dấu ấn tổ nghề) và 859 công trình kiến trúc có giá trị (245 ngôi nhà cổ và 614 ngôi nhà cũ), và đặc biệt là Ô Quan Chưởng (cửa Ðông Hà), di tích khá nguyên vẹn của kinh thành Thăng Long xưa.

Trong số 15.270 hộ gia đình, có hơn 60% số hộ đã có hơn 30 năm, thậm chí có 3-4 thế hệ đã sống ở đây và chỉ có 6,7% số hộ muốn chuyển đi nơi khác.

Giữa không gian đô thị ngày nay, hương vị cổ muôn năm cũ, tâm linh của người Hà Nội xưa vẫn thấp thoáng, ẩn hiện./.

[trasuatranchausocola]

Nhiều du khách đã tìm đến với Phố Cổ Hà Nội, mong muốn gặp sự bất ngờ không thể có được trên những đường phố hiện đại, thẳng tắp và rộng rãi. Có những người bị Phố Cổ lôi cuốn bởi những mái ngói lô nhô, lộn xộn một cách duyên dáng, đôi màng tường rêu phong, những ô cửa sổ chạm khắc hoa văn bé xinh - đó chính là "linh hồn" của Phố Cổ Hà Nội, là di sản văn hóa của "Thăng Long - Hà Nội 1.000 năm tuổi".

Với một diện tích không lớn, khoảng 100 ha, những Phố Cổ Hà Nội có vị trí quan trọng trong lịch sử phát triển của thủ đô Hà Nội bởi nó đang chứa đựng một hệ thống giá trị lịch sử truyền thống, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc, quy hoạch và kinh tế, xã hội to lớn. Trong tương lai không xa, hy vọng những dãy phố sẽ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.


Kiến trúc phố cổ bắt nguồn từ dân gian?


Cùng với Thăng Long, dưới thời nhà Lý, nhà Trần, Phố Cổ Hà Nội bao gồm nhiều phường trong tổng 61 phường thời đó. Dưới thời Lê, đầu thế kỷ 16, Hà Nội trở thành Đông Kinh, khắp nơi đổ về buôn bán làm ăn trong 36 phố phường lúc bấy giờ, và dần dần nơi đây chính là khu Phố Cổ ngày nay.
Nói đến Phố Cổ của Hà Nội là nói đến một quần thể không gian đô thị cổ - đó là mạng lưới phố nhỏ, ngõ nhỏ có hình thái tự nhiên với cách chia nhỏ mặt đứng kiến trúc đường phố. Cấu trúc của Phố Cổ Hà Nội, theo ông Nguyễn Quốc Thống, Đại học Kiến trúc Hà Nội: thuộc loại hình kiến trúc có nguồn gốc dân gian. Đặc điểm dân gian thể hiện rất rõ trong cách tổ chức khu phố trên cơ sở đơn vị "Phường Nghề" với phương thức sản xuất, tổ chức xã hội và các thiết chế văn hóa tín ngưỡng và đương nhiên cả cách xây dựng có nguồn gốc từ nông thôn, mà ở đó Phố xuất hiện sau Phường.


Nét đặc trưng nhất của Phố Cổ là những ngôi nhà thấp, hẹp chiều ngang, nhung rất dài, rất sâu xếp sát liền nhau - đó là những ngôi nhà ống, một biến thể của ngôi nhà nông thôn Việt Nam trong điều kiện đô thị. Ngôi nhà đô thị ở Phố Cổ không phát triển chiều cao mà phát triển chiều sâu với các lớp sân ngăn cách. Nói về Phố Cổ Hà Nội, nhiều người vẫn hình dung ra chiếc giếng khơi nằm trong sân trong, những tấm cửa gỗ, cái gác lửng và lan can gác tẩu mã ăn thông từ phố mặt nhà trước ra tới cổng hậu ở phố nhà sau. Cách chia lô đất xây dựng, cách phát triển ngôi nhà hình ống như thế đã tạo nên những đặc trưng khá riêng biệt của cấu trúc đô thị cổ của Hà Nội xưa. Gọi 36 phố phường Hà Nội, bởi ngoài nhà ở buôn bán của dân cư hiện còn 54 ngôi đình, 6 chùa, 22 đền, 3 miếu, tổng cộng là 85 công trình tôn giáo tín ngưỡng.
Phần lớn các công trình này có lịch sử khởi dựng cũng từ lâu mang dấu ấn của các phường xưa. Với lối kiến trúc thông dụng từ gỗ, gạch và các hệ kết cấu vì kèo gỗ của nhiều thời kỳ, các không gian đình, đền, chùa này, theo PGS.TS.KTS Nguyễn Bá Đang, chính là không gian tâm linh mang tính cộng đồng, nó có mối quan hệ vô hình với các không gian tâm linh riêng của từng ngôi nhà trong khu vực này. Các không gian văn hóa cổ này từ khi khởi dựng đến nay vẫn đang hoạt động và ngày nay có xu hướng quay về với với triết học Phương Đông, coi trọng tâm linh.


Theo TS Nguyễn Doãn Tuân, trưởng ban quản lý di tích, danh thắng Hà Nội, những di tích lịch sử văn hóa này có một vị trí thực sự quan trọng đối với khu Phố Cổ Hà Nội, chúng không những là hình ảnh cổ truyền mà còn là một phần tinh túy còn sót lại và gìn giữ được của khu Phố Cổ Hà Nội - là chứng nhân của lịch sử. Giữa phố Hàng Buồm đông đúc bán buôn, có một ngôi đền Bạch Mã (đền thờ Ngựa trắng), trong quan niệm phương Đông cổ truyền, Ngựa trắng đồng nhất với Mặt trời mọc phương Đông. Chính vì thế, đền Bạch Mã được xếp vào hàng "Thăng Long tứ trấn" (bốn điểm chốt trấn giữ thành Thăng Long xưa). Nơi đây trước kia có tên là phường Hà Khẩu - là cửa sông Tô Lịch thông với sông Hồng (hai dòng sông huyết mạch của Hà Nội cổ). Cũng theo ông Nguyễn Doãn Tuân, hiện đền Bạch Mã đã được khoanh vùng bảo vệ và được xếp hạng như một di tích lịch sử, văn hóa quan trọng nhất của khu Phố Cổ.

Tại phố Hàng Đường, số nhà 38 hiện mới mọc lên một kiến trúc mô phỏng kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng - đó là ngôi chùa cổ có tên "Đông Môn Tự" - ngôi chùa làm chứng cho việc ngày xưa, cửa Đông của khu vực Hoàng thành mở ra gần chỗ này - một điểm chốt quan trọng của khu Phố Cổ. Còn phải kể đến rất nhiều những đền thờ cổ có truyền thuyết từ lâu đời ở khu vực Phố Cổ Hà Nội như: đền thờ Lý Tiến tại số nhà 27 phố Hàng Cá (thờ Lý Thánh Tiến đã bị tử trận khi chống giặc Ân), đền thờ Hương Nghĩa số 13B Đào Duy Từ (thờ Cao Tử thời vua Thục An Dương Vương), chùa Cầu Đông phố Hàng Đường (thờ Ngô Văn Long thời Vua Hùng Duệ thứ 1, đỉnh Đại Lợi ở 50 Gia Ngư, đỉnh Trang Châu ở 77 Nguyễn Hữu Huân, đình Đông Hà ở 46 Hàng Gai...


Nâng niu những "báu vật" của Phố Cổ Hà Nội


Cũng không phải ngẫu nhiên, những kiến trúc sư người Pháp đầy bầu nhiệt huyết và tình yêu Phố Cổ Hà Nội là từ thành phố Toulouse nước Pháp, cùng Ban quản lý Phố Cổ Hà Nội dành nhiều tiền của và công sức để tôn tạo bằng được hai ngôi nhà được coi là cổ và bề thế của Phố Cổ Hà Nội trong gần 10 tháng trời theo hình thức kiến trúc truyền thống thị thành xưa, để người dân Hà Nội, để khách du lịch trong nước và nước ngoài được bước vào "không gian yên ắng và tĩnh mịch" giữa phố xá đông đúc bán buôn thuộc quận Hoàn Kiếm, đặc biệt giúp nhân dân trong khu Phố Cổ có được những nhận thức cụ thể về vẻ đẹp và giá trị quý giá của những ngôi nhà cổ mà họ đang sinh sống. Đó là ngôi nhà số 87 Mã Mây vốn được xây dựng vào cuối thế kỷ 19 và ngôi nhà số 38 Hàng Đào, nguyên là đình Đồng Lạc - đình chợ bán yếm lụa được xây dựng từ thời Vua Lê, thế kỷ thứ 17, hiện nơi này vẫn còn lưu giữ được tấm bia đá có cách đây hơn 150 năm.


Ngôi nhà 87 Mã Mây nằm ở phía bắc hồ Hoàn Kiếm. Phố Mã Mây xưa kia là hai phố: đoạn đầu là phố Hàng Mây chuyên bán song mây và đoạn cuối là phố Hàng Mã chuyên bán đồ vàng mã, thời Pháp thuộc còn gọi là phố "Quân cờ đen". Tại dãy phố này có nhiều thương gia trong nước và nước ngoài tụ họp, buôn bán rồi định cư sinh sống.


Ngôi nhà 38 Hàng Đào nằm tại phố nhuộm tơ lụa mầu hồng xưa kia. Kiến trúc của hai ngôi nhà vừa được tu sửa, (mái ngói và những cửa gỗ, xà gồ gỗ...) hầu như được giữ nguyên, chỉ khác chăng những nơi không gian bức bí, những khu ô nhiễm đã được thay bằng những "giếng trời" đầy gió và ánh sáng, cống rãnh thoát nước ngầm và khu vệ sinh hiện đại.


Lại có những người Hà Nội, vì yêu Phố Cổ, mong muốn gìn giữ được một phần nghìn diện mạo Phố Cổ Hà Nội, đã bỏ ra hàng trăm cây vàng để đổi lấy một căn nhà cổ hình ống cũ kỹ, mốc thếch, hun hút tối, xốc xếch ngói, ọp ẹp cầu thang gỗ ở số nhà 69 phố Mã Mây, để hy vọng sẽ tôn tạo lại hình ảnh của căn nhà cổ có vài trăm tuổi đời, với bốn lớp mái ngói vẩy rồng xen kẽ, và ở chính giữa nhà là khoảng sân trong tràn đầy ánh sáng. Qua bậc cửa bằng gỗ lim đen bóng, cả một không gian thật sâu và thật "đằm" bởi mầu nâu của gỗ, mầu đỏ của gạch Bát Tràng, mầu nâu đỏ của áo tứ thân xưa như vỡ oà ra, đưa con người đang từ cõi thực trỏ về cõi mơ. Với cầu thang gỗ, con tiện gỗ, xà gồ gỗ, sàn gỗ, đèn gỗ và những hàng ngói phủ đầy dấu tích của thời gian, những hàng gạch xây tường mỏng chỉ độ 5 cm để trần nguyên cả mảng tường lớn được nung thủ công trơ gan cùng tuế nguyệt, những người yêu phố cổ này có ý nguyện dành căn nhà cổ 69 Mã Mây để người nước ngoài và người Việt Nam khi đến Hà Nội được đắm mình trong một cõi của tâm linh, được thưởng thức những món ăn mang đậm nét ẩm thực của người Hà Thành xưa! Không những thế, họ chính là những người dân Hà Nội đi tiên phong trong việc tự mình tôn tạo phố cổ, họ đã vào cuộc một cách ý thức và đã thành công.


Bảo tồn quản lý và giữ gìn Phố Cổ ra sao?


Dưới con mắt của người nước ngoài nhất là đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, bảo tồn di sản văn hóa thì khu Phố Cổ Hà Nội là một di sản hiếm có, một hình ảnh tưởng chỉ còn nằm trong ký ức, lại đang là một thực thể sống sau khi đã vượt qua biết bao thăng trầm của thời gian, của chiến tranh.


Nhiều nhà nghiên cứu quốc tế đã nhận xét rằng: "Nếu Hà Nội mất khu Phố Cổ, mất hấp dẫn và Hà Nội sẽ như mọi thành phố khác".


Nhiều nghiên cứu, đồ án quy hoạch xây dựng và các dự án đầu tư tôn tạo Phố Cổ đã được các tổ chức, cá nhân đề xuất trong thời gian qua đều không nằm ngoài mục đích tập trung giải quyết những vấn đề tồn tại của khu vực Phố Cổ đó là: các di sản văn hóa, lịch sử, công trình kiến trúc có giá trị ngày càng bị mai một, mất dần đi những giá trị đích thực của nó. Môi trường vật thể truyền thống đang bị biến dạng nghiêm trọng, giao thông, hệ thống cơ sở hạ tầng bị quá tải, xuống cấp, không bảo đảm cho các hoạt động của Phố Cổ. Tình hình ô nhiễm môi trường ở khu vực này ngày càng nghiêm trọng.


Những nguyên nhân trên, theo TS. KTS Trần Trọng Hanh, hiệu trưởng ĐH Kiến trúc Hà Nội là: do nhận thức và sự hiểu biết về Phố Cổ Hà Nội đối với người dân còn lơ mơ, thiếu sâu sắc và giá trị gốc đích thực của nó chưa được đánh giá đầy đủ và đúng mực. Do tác động của yếu tố thời gian, của yếu tố tự nhiên, của những hoạt động vô thức của xã hội và con người. Thiếu thể chế và các chính sách cơ chế quản lý Phố Cổ hợp lý, nhằm kiểm soát sự phát triển của Phố Cổ một cách chặt chẽ theo quy hoạch và quy định của pháp luật.


Việc đầu tiên cần làm để bảo tồn Phố Cổ Hà Nội, đó chính là thu hút sự tham gia của cộng đồng, bởi nếu thiếu nó, công tác bảo tồn Phố Cổ khó thành hiện thực. Muốn cộng đồng tích cực tham gia thì phải chứng minh được rằng việc bảo tồn ấy sẽ đem lại lợi ích cho chính họ, đem lại sự phồn vinh cho khu vực này. Cần tiến hành cuộc đều tra xã hội học nghiêm túc, trên cơ sở kết quả đều tra đó mà xây dựng chương trình bảo tồn thiết thực khả thi, rồi trưng cầu ý kiến của cộng đồng dân bằng nhiều cách.


Theo Phó chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Đỗ Hoàng Ân, những năm gần đây, chính quyền thành phố đã quan tâm giải quyết được một số việc và đề ra định hướng về bảo tồn, tôn tạo, phát triển liên quan đến Phố Cổ Hà Nội như: Quy hoạch chi tiết điều lệ quản lý xây dựng, tôn tạo một số ngôi nhà cổ; chuẩn bị dự án giãn dân Phố Cổ, giải quyết một số vấn đề về vệ sinh môi trường trong khu Phố Cổ như: cấp nước, rác thải, thoát nước, song vẫn còn không ít bất cập cần được quan tâm giải quyết.


Ông Ân cho rằng: bảo tồn khu Phố Cổ là bảo tồn một cơ thể sống, vì vậy cần phải xây dựng, đề xuất cơ chế, chính sách thích hợp trên cơ sở xem xét đến đều kiện thực tế để khả thi. Nâng cao dân trí để nhân dân, nhất là những người dân đang sống trong khu phố cổ thấy hết giá trị của nó và trực tiếp tham gia vào công tác bảo tồn và tôn tạo. Cũng cần trao đổi và làm rõ, chọn lựa khu vực được bảo tồn đồng bộ, có thể chỉ là 5, 10 tuyến phố và một số ô phố điển hình. Xác định xong cần tổ chức lập dự án và quyết tâm bảo tồn, tôn tạo để phục vụ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Các khu vực còn lại sẽ được cải tạo, phát triển theo quy hoạch, không gian hài hòa với khu bảo tồn và tôn tạo.