Câu chuyện một ngày thu (M.Gorki)

[thaitamhien]

Mùa thu năm ấy, có lần tôi đã lâm vào một tỉnh cảnh bực mình và khó xử: tôi vừa đến một thành phố không có ai quen biết thì trong túi cũng chẳng còn lấy một xu.

Những ngày đầu, sau khi bán sạch những gì có thể bán được trên người, chỉ trừ mấy thứ tối cần thiết để che thân, tôi rời khỏi thành phố tới Uxchie, một vùng có những bến tàu. Ở đây, vào mùa tàu bè đi lại, cuộc sống nhộn nhịp, còn bây giờ thì vắng vẻ im lìm. Bấy giờ là cuối tháng mười một.

Chân bước lép nhép trên cát ẩm, mắt chăm chăm nhìn xuống, mong kiếm được đôi mẩu thức ăn thừa, tôi đi lang thang một mình giữa những ngôi nhà, những quầy hàng, đầu óc cứ lởn vởn với ý nghĩ giá được một bữa no nê thì sung sướng biết bao...

Trong tình trạng văn hóa hiện nay, cái đói của tâm hồn có thể thỏa mãn nhanh chóng hơn cái đói của thể xác. Bạn đi lang thang trên các đường phố, xung quanh là những tòa nhà bề ngoài nom cũng khá; và có thể nói chắc chắn là sự bầy biện trong nhà cũng không đến nỗi xoàng. Điều đó có thể gợi cho ta những ý nghĩ vui sướng về kiến thức, về vệ sinh và về nhiều các khác khôn ngoan và cao cả. Bạn sẽ gặp những con người ăn mặc tươm tất, ấm áp. Họ lịch thiệp, bao giờ cũng lảng tránh bạn, vì bản tính tế nhị, họ chẳng muốn nhận thấy một sự thật là có bạn ở trên đời. Lạy Chúa, tâm hồn của những kẻ đói bao giờ cũng được nuôi dưỡng tốt hơn và lành mạnh hơn tâm hồn của những kẻ no. Từ luận điểm ấy có thể rút ra một kết luận rất sắc sảo, có lợi cho những kẻ no!...

Tối đến, trời đổ mưa, gió bấc giật từng cơn. Gió rít trong những quán hàng và những hiệu buôn nhỏ bỏ không, đập vào những khuôn cửa sổ ván ghép của các khách sạn. Dưới sức gió, sóng sông sủi bọt ầm ầm xô lên bờ cát, tung những mào sóng trắng lên cao và xô đuổi nhau, hăm hở nhảy qua đầu nhau, đổ dồn về phương trời xa ngầu đục. Dường như dòng sông cảm thấy mùa đông tới gần, hoảng hốt chạy trốn lớp băng giá mà gió bấc có thể trùm lên nó ngay đêm ấy. Bầu trời nặng nề u ám. Mưa bụi li ti, không ngừng rắc xuống. Hai cây liễu gãy gục, hình thù quái gở và chiếc thuyền úp sấp dưới gốc cây càng làm tăng thêm vẻ thê lương của thiên nhiên.

Chiếc thuyền độc mộc thủng đáy lật ngược và cây cối xác xơ vì gió lạnh, trông thảm thương và già cỗi, chết chóc, bầy ra khắp xung quanh, trời nhỏ lệ như không bao giờ hết.

Dạo ấy tôi mười sáu tuổi - thời thanh xuân tươi đẹp của đời người!

Tôi đi trên cát ướt, lạnh lẽo, răng đánh lập cập vì đói và lạnh. Thế rồi, trong lúc đi kiếm thức gì ăn được cho đỡ đói lòng, tôi vòng ra phía sau một quán hàng, và đột nhiên tôi nhìn thấy một người lom khom, mặc chiếc áo dài phụ nữ ướt đẫm, dính sát vào đôi vai rũ xuống. Tôi dừng lại, chăm chú nhìn xem người đó làm gì. Hình như hắn ta đang dùng tay bới một cái hố trong cát ở phía dưới một quán hàng.

- Đằng ấy bới cát làm gì thế? - Tôi ngồi xổm bên cạnh hỏi.

Cái bóng đó khẽ kêu lên và đứng phắt dậy. Giờ đây, khi người đó đã đứng dậy và nhìn tôi bằng đôi mắt xám mở to, đầy hoảng hốt, tôi mới nhận thấy đó là một cô gái bằng trạc tuổi tôi, mặt xinh xắn dễ thương lạ; đáng tiếc là trên mặt lại nổi rõ ba vết bầm to tướng. Những vết tím bầm này làm hỏng khuôn mặt cô, mặc dầu chúng sắp xếp hết sức cân đối: hai vết bằng nhau ở dưới mỗi mắt, còn cái thứ ba lớn hơn một chút ở trên trán, ngay trên gốc mũi. Sự cân đối này cho thấy rõ đây là công trình của một nghệ sĩ sành sỏi trong việc làm hỏng diện mạo con người.

Cô gái nhìn tôi và vẻ sợ hãi trong mắt cô mất dần... Cô phủi tay cho sạch cát, sửa lại chiếc khăn hoa trên đầu, co ro và nói:

- Có lẽ anh cũng đang đói đấy nhỉ?... Nào, bới đi, tay tôi mỏi rồi. Trong ấy chắc chắn có bánh mì. - Cô ta hất đầu về phía quán hàng... quán này vẫn còn buôn bán...

Tôi bắt đầu bới cát. Cô đứng nhìn tôi một lát, rồi tới ngồi bên tôi cùng làm.

Chúng tôi lẳng lặng làm việc. Bây giờ tôi không thể nói được là lúc ấy tôi có nhớ tới hình luật, tới đạo đức, quyền sở hữu và tất cả những thứ khác mà người am hiểu cho rằng bất cứ lúc nào trong đời cũng phải nhớ tới hay không. Để có thể tới gần chân lý hơn, tôi phải thú nhận rằng lúc ấy tôi mải miết với việc bới cát dưới quán hàng đến nỗi quên bẵng mọi cái khác, chỉ nghĩ tới một điều là làm thế nào vào được quán hàng ấy.

Trời đã tối. Bóng tối ẩm ướt và rét buốt mỗi lúc một dày đặc lại xung quanh chúng tôi. Sóng ì ầm nặng tiếng hơn trước, mưa lộp bộp trên những tấm ván quán hàng, âm vang và dầy hạt hơn... Tiếng mõ của người gác đêm rung lên đâu đó...

- Trong quán có sàn không? - Người giúp việc của tôi khẽ hỏi. Tôi không hiểu cô nói gì nên im lặng.

- Tôi bảo này: quán này có sàn không? Có sàn thì ta nhọc công vô ích. Đào xong hố ở đấy thì còn những tấm ván dày... Làm thế nào mà lật lên được? Tốt hơn là bẻ khóa... cái khóa kia cũng xoàng thôi...

Trong đầu óc phụ nữ, ít khi xảy ra được những ý hay, thế mà, như các bạn thấy đấy, những ý nghĩ như thế vẫn nảy ra trong đầu óc họ. Tôi luôn luôn coi trọng những ý nghĩ sáng suốt và bao giờ cũng cố gắng sử dụng chúng chừng nào có thể được.

Tìm được cái khóa, tôi giật tung cả khóa lẫn đinh khuy ra. Thoắt cái, cô bạn tòng phạm của tôi đã uốn gập người xuống và luồn nhanh như rắn qua cái lỗ hổng hình chữ nhật của quán hàng. Từ đó vọng ra tiếng reo hoan hỉ của cô:

- Anh cừ lắm!

Một lời khen nhỏ nhặt của phụ nữ đối với tôi còn quý hơn cả một bài văn chúc tụng của đàn ông, dù người đó có tài hùng hồn bằng tất cả các nhà hùng biện cổ xưa gộp lại. Nhưng lúc bấy giờ tôi không được lịch thiệp như bây giờ, bởi vậy tôi chẳng hề để ý đến lời khen của cô gái, tôi lo sợ hỏi cô một câu cụt lủn:

- Có cái gì không?

Giọng đều đều, cô bắt đầu kể ra những thứ mà cô tìm thấy:

- Cái lẵng đựng chai này... mấy cái bao không... cái ô này... cái thùng sắt này.

Toàn những thứ không ăn được. Tôi cảm thấy hy vọng tắt dần... Bỗng nhiên, cô hăm hở reo lên:

- A, nó đây rồi...

- Ai kia?

- Bánh mì... bánh mì tròn... phải cái hơi ướt thôi... cầm lấy!

Chiếc bánh mì tròn lăn tới chân tôi, và tiếp đó, cô bạn tòng phạm dũng cảm của tôi ra theo. Tôi bẻ một mẩu bánh, bỏ vào miệng, nhai ngấu nghiến.

- Nào, đưa tôi với chứ... nên ra khỏi đây thôi. Ta đi đâu được nhỉ? - Cô tò mò nhìn khắp xung quanh trong bóng tối... Trời tối tăm, ẩm ướt, ồn ào... - Kìa có chiếc thuyền úp sấp... ta tới đấy chứ nhỉ? Đi đi! - Và chúng tôi ra đi, vừa đi vừa rứt bánh mì, tọng vào miệng... Mưa mau hơn, sóng gầm thét, có tiếng huýt sáo ngân dài, đầy vẻ giễu cợt, từ nơi nào vẳng lại. Chắc là một người khổng lồ nào không biết sợ ai bao giờ huýt sáo để chế nhạo mọi trật tự trên trái đất, chế nhạo cả buổi tối ấy... tiếng huýt gió đó gieo vào lòng nỗi đau đớn âm thầm, nhưng tôi vẫn ăn ngấu nghiến và cô gái đi bên trái tôi cũng không thua kém gì tôi trong việc này.

- Tên cô là gì? - Tôi chả hiểu mình hỏi để làm gì.

- Natasa. - Cô trả lời, miệng vẫn nhai nhóp nhép.

Tôi nhìn cô, tim tôi thắt lại. Tôi nhìn vào bóng tối trước mặt và cảm thấy số phận mỉa mai của tôi đang mỉm cười với tôi một cách bí ẩn và lạnh lùng...

... Mưa không ngớt gõ vào ván thuyền, tiếng mưa rơi rì rào gợi lên những ý nghĩ buồn nản. Gió rít lên, lùa vào đáy thuyền thủng, lọt qua khe hở, lay động một mảnh vỏ gỗ gì không rõ, mảnh vỏ gỗ vật vã, lắc rắc cất tiếng kêu lo lắng thảm thiết. Sóng vỗ vào bờ đều đều và tuyệt vọng, dường như kể lể về một điều gì buồn tẻ, nặng nề không chịu nổi, làm làm chúng chán đến ghê tởm, khiến chúng muốn chạy trốn để lẩn tránh nó, nhưng vẫn cứ phải nói đến nó. Tiếng mưa rào rào, hòa với tiếng sóng vỗ oàm oạp, và phía trên chiếc thuyền lật sấp có tiếng thở dài thườn thượt và nặng nề của trái đất buồn bực và mệt mỏi vì sự đổi thay muôn thưở của thiên nhiên từ mùa hè ấm áp và sáng chói sang mùa thu lạnh lẽo, ẩm ướt và đầy sương mù. Gió phóng nhanh trên bờ sông hoang vắng, trên dòng sông sủi bọt và cất lên những điệu ca buồn nản...

Chỗ ẩn náu của chúng tôi ở dưới thuyền quá bất tiện; chật chội, ẩm ướt, những giọt mưa nhỏ lạnh lọt xuống qua lỗ hổng ở đáy thuyền, gió lùa vào từng cơn. Chúng tôi ngồi im lặng, run lên vì rét. Tôi còn nhớ là lúc ấy tôi buồn ngủ. Natasa tựa lưng vào mạn thuyền, ngồi cuộn tròn thu lu lại. Hai tay bó gối và cằm tì lên đầu gối, cô nhìn chằm chằm ra sông, mở mắt to. Trên khuôn mặt lúc này chỉ là một vệt trắng những vết tím bầm dưới mắt làm cho đôi mắt có vẻ quá to. Cô không nhúc nhich, còn tôi cảm thấy sự bất động và im lặng của cô bạn ngồi bên khiến tôi dần đâm sợ cô, vì vậy tôi muốn nói chuyện với cô nhưng không biết nên mở đầu thế nào.

Chính cô nói trước:

- Cuộc sống khốn kiếp!... - Cô nói rành rọt, từng tiếng, giọng biểu lộ một niềm tin sâu sắc. Nhưng đó không phải là lời than vãn. Cái giọng quá đỗi lãnh đạm ấy không có vẻ gì là than vãn cả. Chẳng qua cô dùng hết trí lực để suy nghĩ, suy nghĩ và đi đến một kết luận nhất định mà cô thốt lên thành lời, cái kết luận mà tôi không thể phản đối được nếu không muốn mâu thuẫn với chính mình. Bởi thế, tôi im lặng. Còn cô, dường như không để ý, vẫn ngồi không nhúc nhích.

- Giá như chết quách đi lại rảnh thân... - Natasa lại lên tiếng, lần này cô nói khẽ và trầm ngâm, lần này giọng nói của cô vẫn không có vẻ gì là than vãn. Rõ ràng là sau khi suy nghĩ về cuộc sống, con người này đã nhìn lại bản thân mình và bình tĩnh đi tới chỗ tin chắc rằng để bảo vệ mình khỏi sự nhạo báng của cuộc sống, không còn cách gì hơn là "chết quách đi cho rảnh".

Tôi đau lòng vô cùng về suy nghĩ rành mạch ấy, tôi cảm thấy nếu mình còn im lặng thì đến phát khóc mất... mà như thế thật xấu hổ trước mặt phụ nữ, nhất là cô ta không khóc. Tôi quyết định nói chuyện với cô:

- Ai đánh cô thế? - Tôi hỏi vậy vì không nghĩ ra được câu gì khôn khéo hơn.

- Paska chứ còn ai. - Cô lớn tiếng trả lời, giọng đều đều.

- Nhưng hắn ta là ai?

- Người yêu... thợ làm bánh mì.

- Hắn vẫn đánh cô sao?

- Cứ rượu vào là hắn đánh.

Rồi đột nhiên, cô nhích lại gần tôi, bắt đầu kể về mình, về Paska, về quan hệ giữa hai người. Cô là "một trong những gái giang hồ mà..." còn anh ta là thợ làm bánh mì, có bộ ria hung, chơi phong cầm khá lắm. Gã thường đến "xóm chị em" với cô, và cô ưa gã bởi vì vui tính và ăn mặc tươm tất. Gã có chiếc áo bành tô trị giá 15 rúp, và đôi ủng có nếp gấp. Vì thế cô mê mệt gã và gã trở thành "con nợ" của cô. Nhưng khi đã trở thành "con nợ" gã chỉ tìm cách lấy của cô những món tiền mà khách cho cô để mua kẹo và dùng tiền đó để uống rượu, rồi lại đánh đập cô. Nhưng nếu chỉ có thế thôi thì còn được; đằng này gã lại "tằng tịu" với ả khác ngay trước mắt cô.

- Như thế thì tôi ko bực sao được? Tôi kém gì những đứa khác. Thế mà hắn lại nhạo báng tôi, thằng đểu. Hôm kia, tôi xin phép bà chủ đi chơi. Tôi đến nhà hắn, thấy con Dunka đang ngồi, say rượu, còn hắn cũng chuếch choáng. Tôi bảo với hắn: "Đồ đểu, mày là thằng đểu, thằng bịp bợm". Hắn đánh tôi khắp người, đấm đá giật tóc... Cái đó cũng chẳng sao. Nhưng hắn còn xé rách hết cả xống áo. Làm thế nào bây giờ? Tôi đến gặp bà chủ thế nào đây? Hắn xé rách hết cả áo dài, áo cánh, cái áo cánh còn mới nguyên. Hắn còn lột cả khăn quàng đầu nữa... Lạy Chúa! Tôi biết làm thế nào bây giờ? - Đột nhiên cô rú lên, tiếng kêu mệt nhọc, não lòng não ruột.

Gió gào rít, mỗi lúc một mạnh và lạnh hơ. Răng tôi lại bắt đầu nhảy múa. Cô gái cũng co ro vì lạnh, xích lại gần tôi đến nỗi có thể nhìn thấy ánh mắt cô qua bóng tối.

- Bọn đàn ông các người toàn là những kẻ hèn hạ cả. Tôi muốn dày xéo lên tất cả các người, làm cho các người tàn tật. Nêu có kẻ nào trong các người chết đi thì tôi sẽ nhổ vào mõm nó, chứ chả thèm thương hại ai đâu. Những quân đểu cứ sán đến, sán đến, vẫy đuôi như những con chó đê tiện, nhưng ả nào ngu độn mà hiến thân cho các người là xong đời. Bấy giờ các người sẽ đạp người ta xuống chân các người, quân chó đểu!

Cô chửi rủa, đủ vành đủ vẻ, nhưng những lời chửi rủa của cô không có vẻ gì là kịch liệt: tôi không cảm thấy chút gì là tức tói căm hờn "những quân chó đểu". Nói chúng, cô nói điềm đạm, ngữ khí không phù hợp với nội dung, và giọng nghèo âm thanh, buồn buồn, nhưng những cái đó tác động đến tôi mạnh mẽ hơn tất cả những cuốn sách và những bài diễn văn bi quan, hùng hồn và có sức thuyết phục nhất, mà trước đó, sau này, cũng như cho đến nay, tôi đã được nghe và đọc không ít. Bởi vì, các bạn có biết không, cơn hấp hối của kẻ sắp qua đời bao giờ cũng tự nhiên hơn và gây xúc động mạnh hơn nhiều so với những đoạn miêu tả chính xác và nghệ thuật nhất về cái chết. Tôi cảm thấy khó chịu trong người, chắc chắn là vì lạnh hơn là vì lời lẽ của cô bạn cùng trú mưa bên cạnh tôi. Tôi khẽ rên lên, nghiến răng ken két. Hầu như ngay lúc đó, tôi cảm thấy đôi bàn tay nhỏ bé lạnh giá của cô chạm vào người tôi. Một bàn tay sờ vào cổ tôi, tay kia áp vào mặt tôi và đồng thời cái giọng lo ngại, âu yếm khẽ hỏi:

- Anh làm sao thế?

Tôi nghĩ rằng đó là người khác hỏi tôi, chứ không phải Natasha, cô gái vừa tuyên bố rằng tất cả bọn đàn ông đều là những kẻ đê tiện và cô cầu mong họ chết ráo cả đi. Nhưng cô đã nói nhanh và hối hả:

- Anh làm sao thế hả? Lạnh à? Rét cóng hả? Ồ, anh lạ thật. Cứ ngồi im... thin thít. Đáng lẽ phải báo cho tôi biết từ lâu anh rét chứ... nào, nằm xuống đất..., duỗi dài ra... tôi cũng sẽ nằm xuống vậy. Bây giờ hai tay ôm lấy tôi... ôm chặt nữa vào, thế đấy. Giờ thì hẳn là anh phải ấm, rồi chúng ta sẽ nằm quay lưng vào nhau... miễn sao cho qua cái đêm này... Sao, uống rượu hả? Bị đuổi việc phải không?... Chả hề gì!...

Cô an ủi tôi... cô khuyến khích tôi.

Tôi đáng nguyền rủa biết bao! Thật mỉa mai cho tôi biết chừng nào! Các bạn cứ nghĩ mà xem! Hồi ấy, tôi thực sự quan tâm đến số phận nhân loại, mơ ước cải tổ trật tự xã hội, mơ ước những thay đổi chính trị, đọc đủ các thứ sách khôn ngoan quỷ quái mà tư tưởng sâu sắc đến nỗi hẳn là các tác giả của chúng cũng không hiểu được - chính lúc ấy tôi đang cố gắng bằng mọi cách chuẩn bị cho mình "trở thành một lực lượng hoạt động lớn lao"; ấy thế mà cô gái điếm bất hạnh, bị đánh đập, bị xua đuổi, không có chỗ đứng trong cuộc sống và bị khinh rẻ này đã lấy thân mình sưởi ấm cho tôi, còn tôi lại không nghĩ tới việc giúp cô trước khi cô giúp đỡ tôi, mà nếu như có nghĩ tơi, chưa chắc tôi đã giúp được gì cho cô. Chà, tôi sẵn sàng cho rằng những chuyện đó xảy ra trong mơ, giấc mơ lố lăng, nặng nề. Nhưng than ôi! Tôi không thể nghĩ như vậy được, bởi vì những giọt mưa lạnh vẫn rỏ xuống người tôi, bởi vì bộ ngực cô gái vẫn áp chặt vào tôi, hơi thở ấm áp của cô phả vào mặt tôi, hơi thở tuy có thoang thoảng mùi vodka... nhưng làm cho tôi tỉnh hẳn người. Gió vẫn gào rú, rên rỉ, mưa lộp độp trên thuyền, sóng vỗ ì oạp, còn hai chúng tôi ôm chặt lấy nhau, vẫn run lên vì lạnh. Tất cả những cái đó hoàn toàn thực và tôi tin chắc rằng chưa có ai mơ thấy một giấc chiêm bao nặng nề và quái ác như cái sự thực này. Natasha vẫn nói gì không rõ. Cô nói đầy tình cảm và âu yếm mà chỉ phụ nữ mới có thể nói được như vậy. Những lời lẽ thơ ngây và trìu mến của cô nhen nhúm lên trong tôi một ngọn lửa ấm áp và có chút gì đó phát sinh trong tim tôi.

Lúc bấy giờ nước mắt tôi tuôn ra như mưa, rửa sạch bao nhiêu nỗi căm giận, buồn phiền, ngu độn và bỉ ổi tích tụ trong tim tôi trước đêm ấy... Natasha dỗ dành tôi:

- Thôi đủ rồi, đừng khóc rống lên nữa, anh bạn thân mến ạ! Đủ rồi! Chúa sẽ phù hộ anh, anh sẽ qua được bước khó khăn, sẽ lại có chỗ làm... - Và cô còn nói nhiều câu khác đại loại như thế. Rồi cô hôn khắp người tôi, hôn nhiều, không tính toán và nồng nhiệt...

Đó là những chiếc hôn đầu tiên của phụ nữ mà cuộc sống đã dâng hiến cho tôi, những chiếc hôn đẹp nhất, bởi vì tất cả những cái hôn sau này đều quá đắt và hầu như chẳng đem lại gì cho tôi cả.

- Thôi đừng rống lên nữa, anh chàng dở hơi ạ! Ngày mai tôi sẽ thu xếp cho anh, nếu anh không có chỗ nào nương náu... - Tôi nghe thấy tiếng thì thào khẩn khoản như qua giấc chiêm bao.

... Chúng tôi ôm nhau nằm đến sáng.

Khi trời rạng sáng, chúng tôi ra khỏi thuyền, đi vào thành phố... Rồi chúng tôi thân mật chia tay nhau để chẳng bao giờ gặp lại nhau nữa, mặc dầu trong suốt nửa năm trời, tôi đã sục sạo tìm cô khắp hang cùng ngõ hẻm, cô Natasha đáng yêu ấy, cô gái đã từng ôm ấp tôi trong đêm thu mà tôi đã tả...

Nếu cô qua đời - thế là may cho cô - thì cầu cho cô được rỗi linh hồn. Nếu cô còn sống: cầu cho tâm hồn cô được thanh thản! Ước mong rằng những ý nghĩ sa đọa đừng thức dậy trong tâm hồn cô... bởi vì đó là nỗi đau khổ vô ích trong cuộc sống.

1895

Dịch: Phạm Mạnh Hùng
Trích trong "Truyện ngắn M.Gorki"
Bản in của NXB Kim Đồng năm 1999