Thời thơ ấu gian khổ - Phần II

[Cá Măng]

Giamin vừa đi vừa nhảy từng bước, với tay hái những hoa non dãy cây dương bên đường. Lối đi được ghép bằng gỗ từ thời chiến tranh mới bắt đầu, tới nay chưa được sửa chữa lại lần nào, thỉnh thoảng vài thanh bị hỏng để trơ những chiếc đinh gỉ. Đang nhảy thế, Giamin bỗng sa chân vào một lỗ hổng. Để rút chân ra, cậu phải bẻ hẳn một thanh gỗ mục.
- Có chuyện gì thế anh? - Gimin bỗng nghe thấy tiếng thỏ thẻ của một phụ nữ.
Cậu ngẩng đầu và thấy một cô gái Xưgan còn trẻ, quàng khăn san hoa sặc sỡ, có đôi tua dài.
"Bây giờ thế nào cô ả cũng bám riết lấy mình và lại giở trò bói toán. Kệ thây ả! Trưởng phòng cán bộ đang chờ mình". - Gimin nghĩ bụng và rảo bước nhanh hơn.
- Anh thân yêu, đi đâu mà vội thế? Hạnh phúc đang theo anh đây mà anh chẳng thấy gì. Ấy, đấy! Đưa tay cho em xem nào, em sẽ chỉ cho anh hạnh phúc ở đâu. Sau này mới biết là em nói đúng. J cơ này! Và sẽ cảm ơn em suốt đời! - Cô gái Xư gan bước nhanh theo Giamin.
- Cô buông tôi ra! Sao cứ bám lấy người ta thế? Không thấy chân tôi đang đau đây à? - vừa khập khễnh, Gimin vừa đáp. Liền đấy, cậu thấy một đám đông trẻ con Xưgan bẩn thỉu, quần áo sặc sỡ đủ các màu xanh đỏ đang hò hét cạnh bờ giậu...
Những người Xưgan lớn khác ngồi dưới gốc dương, phần đông là phụ nữ và người già. Còn cô kia thì vẫn cứ bám chặt lấy Giamin:
- Nào, ông anh, để em đoán cho nào! Chỉ cần cho em một mẩu bánh mì thôi, em sẽ rất cám ơn, và cho em một phiếu ăn nữa, em sẽ nhớ anh suốt đời..
Những em bé Xưgan chìa những cánh tay tí hon mầu nâu qua các lỗ hổng bờ giậu rồi kêu lên như một bầy quạ con.
Giamin mà hàng tháng không được tắm rửa, và tóc cũng rối bời lên như thế thì có lẽ cũng có thể bị xem là Xư gan được. Áo quần cậu cũng vá chằng chịt, người cũng gầy, đôi mắt cũng to và đen như thế.
- Tôi không có bánh mì, - Giamin nói.
- Thế thì xem có tiền không?
Đây không còn là những người Xưgan trước chiến tranh thường từng toán lớn tụ tập bên kia bờ sông Taisetca, cạnh máy nước hay trên bãi rộng gần xưởng tà vẹt. Cậu còn nhớ rõ những năm ấy người Xưgan thường tỏa đi khắp đường, ồn ào rẽ vào các ngõ. Họ đoán số táo bạo lắm và bao giờ cũng đoán đúng cho nhà nọ hoặc nhà kia đã có một tai họa nào đó. Nếu lúc đầu bà chủ nhà còn rụt rè, nghi ngờ chìa bàn tay của mình ra và nhìn xem người khách dai dẳng này có lấy cắp cái gì không, thì chỉ cần nghe xong câu đoán thứ nhất, các bà (đàn ông thường cau có đứng cạnh) đã kêu lên một cách chân thành, thậm chí còn có vẻ sung sướng nữa:
- Đoán đúng lắm, đúng lắm! Giỏi thật! Gì thì gì chứ cô ta nói cứ như là đi guốc vào bụng ấy.
Một chốc sau, chính bà chủ nhà lại yêu cầu những người Xưgan dùng quân bài bói, và hết sức chăm chú nhìn những ngón tay thon đeo đầy nhẫn đang sờ vuốt những quân bài như sờ vuốt những vật sống.
- Đúng lắm! Quỷ tha ma bắt nhà cô! Đúng thật! - bà chủ nhà sung sướng nói rồi tự mình dẫn thầy bói sang nhà bên cạnh.
Bây giờ thì cô Xưgan không vội nữa. Vẫn ngồi yên trên ghế, cô lấy giọng đường bệ nói:
- Quân bài của tôi, bà chị xem, không bao giờ nói dối đâu. Những gì chúng nói đều là sự thật, hoàn toàn sự thật và thế nào cũng sẽ xảy ra đúng như tôi nói. Có lẽ bà chị nên đãi tôi một cái gì đấy thì hơn, không nên kiết quá. Quân bài của tôi không ưa những người bủn xỉn.
- Vâng, vâng, có ngay! Ấy đến tên cô tôi cũng chẳng biết là gì nữa - bà chủ nhà tất tưởi chạy ra chạy vào và một lúc sau mang ra một lọ đầy sữa.
Ở nhà bên cạnh, cô Xưgan lại càng ra vẻ đàng hoàng hơn. Bây giờ cô ta hãnh diện ngồi xuống, đặt những ngón tay đầy nhẫn lên những nếp gấp của chiếc váy. Chiếc khăn san hoa sặc sỡ buộc túm sau gáy, bao quanh khuôn mặt ngăm đen đầy vẻ bí ẩn với đôi mắt đẹp xếp rộng. Cô ta nghe phía trong nhà đang có tiếng phụ nữ thì thầm với nhau, tiếng chủ nhà từ chối vẻ nghi ngờ nghe bà láng giềng của mình đang say sưa kể.
- Nào, thì đoán. Thử xem cô nói dối giỏi đến đâu! - chủ nhà nói với vẻ thờ ơ, như hoàn toàn không quan tâm gì cả.
- Cho tiền đi, bà chị - cô Xưgan nói, mỉm cười dịu dàng. - Những điều tôi sắp nói với bà chị sẽ không bao giờ có ai nói được.. Tôi sẽ nói cho bà chị biết cái gì đã làm trái tim hiền hậu của bà chị phải lo lắng lâu nay..
Chị chủ nhà chìa ra một rúp.
- Ấy, ấy ,ấy, bà chị, có ai nói hết sự thật cho người khác mà chỉ lấy có mấy xu không? - cô ta cầm đồng tiền vội cho vào chiếc bọc lận trong váy. - Bà bạn của ba chị vừa đưa cho tôi ba rúp đấy.- Cô Xưgan dịu dàng nhìn về phía nạn nhân thứ nhất của mình.
Bà chủ nhà đưa thêm hai rúp nữa. Cô ta vội cầm ngay và cũng khéo léo, nhanh nhẹn như lần trước, lại cho vào bọc.
- Bàn tay bà chị, bà chị thân mến, đẹp và trắng lắm. Bà chị cũng đã phải chịu nhiều đau khổ, đáng lẽ bà chị phải được sống như một bà hoàng mới phải. Thử nhìn xem đường này nó chạy mãi đến đâu này? Đi xa lắm đấy...Nào để tôi xem đường này nữa. Ôi có một nỗi buồn như tảng đá đang đè nặng trái tim bà chị. Nó không để bà chị yên. Bà chị có kẻ thù, kẻ thù nham hiểm, độc ác. Còn cái này thì tôi chưa được rõ lắm. Không hiểu là J hay Q đây. Vì nỗi buồn mà đường này bị mờ và không muốn chỉ cho tôi biết sự thật...cô ta đưa những ngón tay nhẹ nhàng ve vuốt lòng bàn tay đang run run của bà chủ nhà. Bà này nín thở chăm chú nghe những lời đang tuôn ra từ miệng cô Xưgan, thỉnh thoảng lại tròn đôi mắt nhìn về phía bà bạn láng giềng; thấy không, cô ta nói đúng lắm - và thế là tiếp đến, tự bà ta thổ lộ hết nỗi buồn thầm kín rất phụ nữ của mình.
Khi các bà Xưgan thường cùng đi với lũ trẻ con suốt ngày lang thang từ nhà này sang nhà khác, thì cánh đàn ông của họ nằm ở nhà, trong các lều vải, trên nệm bông, chân vẫn mang ủng, người mặc áo gilê nhung. Một số thì ngủ dưới các cỗ xe, số khác ngồi bên đống lửa, miệng không ngừng rít tẩu, còn bọn trẻ con thì chơi với bầy chó, hễ có dịp là chui vào hái trộm quả trong vườn người khác. Còn những đứa khoảng 12 -13 tuổi thì đứng đầy sân ga, hầu như có tàu khách hay người nào đi qua cũng bám chặt như đỉa đói:
- Bác ơi cho cháu một xu. Cháu sẽ nhảy bằng bụng, bằng đâu, nhảy 12 lần..
- Thì cứ nhảy đi!
- Không, bác lừa cháu. Đưa tiền trước đã! Cháu có thể nhảy thế này này! - Và cậu bé Xưgan nhanh nhẹn đập đập đầu bàn chân trần xuống đất, lẩm bẩm hát một điệu gì đấy, rồi ngã sấp xuống đất và lại liền bật dậy. - Đấy, cháu làm được thế đấy. Nào đưa cháu một xu đi - cánh tay bẩn của cậu chìa về phía người xem đòi hỏi.
Nếu người ta cho cậu một đồng 20 xu thì cậu nhảy đến kiệt sức mới thôi. Không hiểu sao người ta hay bảo bọn trẻ Xưgan trồng chuối ngược, hai chân đạp vào không khí.

[Cá Măng]

Một lần từ bờ sông về nhà, Giamin đã thuyết phục các bạn của mình lại gần hơn để xem trại của người Xưgan. Các cậu rụt rè bước về phiá những chiếc lều vải. Lập tức những bầy chó tai to bao vây các cậu, sủa ầm ĩ, thực ra thì không có vẻ hung dữ.
Một cậu bé tóc quăn, thò đầu ra từ chiếc lều ngoài cùng, và tiếp đến là một người đàn ông Xưgan có râu quai nón đứng dậy, vươn mình, xương kêu răng rắc:
- Các chú đi đâu? Hay là đến gặp tôi? - anh ta cười phá lên.
- Chúng cháu muốn xem.. - Giamin rụt rè đáp. Các cậu đứng tụm lại với nhau. Dù sao vẫn còn hơi sợ.
- Ta đi lại đống lửa - anh chàng Xưgan nói và dẫn các cậu tới giữa đám trại.
Bầy chó ve vẩy những chiếc đuôi xù lông chạy phía trước, thỉnh thoảng lại quay nhìn các cậu. Cũng ở đấy, có những con ngựa đang gặm cỏ, trên cổ chúng treo những chiếc lục lạc đồng. Khịt, khịt, những con ngựa cũng nhìn về phía các cậu. Cạnh hai con ngựa cái là hai con ngựa con đang bú sữa, trông thật buồn cười, chiếc đuôi ngắn cũn luôn phe phẩy như quạt.
Cạnh đống lửa mà trên đó có treo một chiếc chảo và một ấm đun nước, khoảng 12 người đang ngồi, gồm người già, nam nữ thanh niên, các bà đứng tuổi và trẻ con.
Anh chàng Xưgan nói một câu gì đó với mấy người kia và họ ngồi sát lại, dành chỗ cho các cậu. Hai cậu bé Xưgan , nói tiếng Nga rất tồi, đi lại, mỉm cười chìa tay bắt, nhưng liền bị một người lớn bạt tai ngay. Những người lớn thì kêu lên, quát chúng, làm chúng phát khóc, vội lủi vào đám đông.
- Bọn tớ sống thế đấy, các cậu ạ - anh chàng Xưgan vui vẻ nói - Lại đây với chúng tớ. Người Xưgan sống như ngọn gió giữa đồng..
Các cậu đứng im.
- Thế mùa đông các bác ở đâu? - Giamin hỏi.
- Mùa đông đến, các cậu ạ, là bọn tớ ra đi. Đi tìm mùa xuân. Bọn tớ chỉ biết mùa đông khi nào đến thôi, chưa bao giờ thấy nó cả! - anh ta nói tiếp, hai lỗ mũi dớn rộng, trông thật buồn cười.
- Thế thì khỏi phải nói - Gôga nhận xét đầy ý nghĩa và cảm phục nhìn anh chàng Xưgan kia.
Các cậu ở lại với người Xưgan đến chiều tối. Ở đây họ không quá vui ầm ĩ, không nhảy múa. Ngược lại, họ thường hát những bài hát buồn, nói chuyện với nhau một cách uể oải, như thấm mệt sau một ngày làm việc nặng. Ai trong ngày kiếm được cái gì, đều mang vào một chiếc lều không lớn lắm. Và rồi từ căn lều đó vọng ra những giọng nói xúc động, nhiều khi có cả tiếng nức nở.
Mải ngắm nghía tất cả những cảnh này, các cậu quên cả thời gian. Anh chàng Xưgan kia bảo:
- Đến giờ về nhà rồi, kẻo bố mẹ các cậu lại mắng. Bọn tớ sống thế đấy...giọng anh ta đượm một nét buồn khó tả - Nhưng được cái hoàn toàn tự do.
...Trước kia họ sống như vậy. Thế mà bây giờ, họ gần giống như người ăn xin.
- Quả thật tôi không có bánh mì. Chỉ có ba rúp đây. - Giamin móc tiền từ túi ra.
Cô Xưgan giật lấy tờ ba rúp, vội vàng nhét vào ngực rồi cầm bàn tay Giamin, liến thoắng nói một machk:
- Thế nào cậu cũng sẽ gặp may! j - cơ này. Cậu sẽ còn đi xa. Cậu sẽ thấy hạnh phúc ở một thành phố lớn, trong một ngôi nhà của nhà nước.
- Đây có rõ đường nào là đường nào đâu, chỉ độc giỏi tán - Giamin giật tay mình khỏi những ngón tay đang giữ chặt của cô ả rồi bước đi nhanh.
- Nếu muốn thấy, cậu sẽ thấy, chỉ cần muốn là được - cô ả ngân giọng nói theo. - Những điều tôi nói với cậu là sự thật. J cơ đấy, thế nào cậu cũng sẽ gặp may trong đường đời.

[Cá Măng]

- Hơi muộn đấy, đồng chí Samiliep ạ - trưởng phòng cán bộ trách khi Giamin bước vào phòng. - Ngồi xuống, công việc thế nào?
- Bình thường ạ.
- Có muốn xem đây, xem đó không? - vừa lục lại trong đống giấy, ông trưởng phòng vừa hỏi.
- Ai mà không thích được xem đây, xem đó? - Giamin đáp, vẫn không hiểu ông ta định nói gì.
- Đúng thế, nếu vậy thì lệnh điều động của cậu đây. Từ ngày mai, cậu sẽ thuộc quyền điều khiển của trưởng đoàn khôi phục đường sắt.
- Không, cháu không thể quyết định ngay như vậy được...- Giamin bối rối- Sắp tới cháu phải thi ở trường, hơn nữa còn phải bàn với mẹ cháu đã, mẹ cháu ở nhà một mình..
- Cần người có học, làm việc tốt, trẻ...Tất cả những điều ấy cậu có cả. Mà rồi cũng không còn ai cử nữa: người thì ốm, ngưòi thì đông con, ngưòi thì, nói thật ra, không thể cử được..
- Học thì cháu còn kịp...Có điều với mẹ cháu thì thế nào đây? Để cháu cố thuyết phục xem..
- Đấy, đấy, ý bác cũng định nói thế. Không học bây giờ thì sau này, đi đâu mà sợ - ông trưởng phòng vội nói, sung sướng vì đã tìm thêm được 'một thợ nguội" vào biên chế đoàn. Kể ra cái anh chàng thợ nguội này chưa đến 18 tuổi, mình không có quyền cử. Nhưng biết làm thế nào. Trong lệnh phải ghi là anh ta tình nguyện thôi. - ông trưởng phòng nghĩ.
Được phân công về chỗ mới làm việc, Giamin thấy thích, tuy cậu không muốn bỏ học và để mẹ ở nhà một mình. Cậu bỗng nhớ lời cô gái Xưgan nọ: "Cậu sẽ còn đi xa"
Cậu quyết định chưa nói ngay cho mẹ biết.
Trụ sở của đoàn khôi phục chỉ là một toa chở hàng đứng ở một đoạn đường ray cụt. Chiếc tao khuất sau một gò đất cao có những thanh tà vẹt kẻ sọc và chiếc đèn pha hình vuông ở phía trên, còn phía bên kia, các bánh xe của toa được giữ chặt bởi những chiếc má phanh bằng thép. Một chiếc cầu thang gỗ chưa kịp ngả màu đen bẩn, dẫn vào phía trong toa.
Sau chiếc bàn làm bằng tấm gỗ rộng đóng sơ sài, có một người cao lớn, mặt ốm yếu đang ngồi. Chiếc mũ lưỡi trai đường sắt, không hiểu có phép gì mà vẫn không rơi khỏi gáy anh ta. Anh ta nhanh nhẹn ghi tên tất cả những người đến đây, giao nhiệm vụ và cho về. Anh ta là đoàn trưởng đoàn khôi phục, Vaxili Xecgâyevichurromachin. Cạnh đấy là một người đàn ông mặt rỗ, mũi nhọn, mồm nhỏ. Mỗi lần đồng ý với đoàn trưởng, anh ta lại gật đầu, thỉnh thoảng dùng chiếc móng tay cong, chỉ trỏ nên xếp ai vào danh sách nào. Đó là đốc công Ladãrêmionoovich Tabacop.
Giamin chờ đến lượt mình, đưa giấy điều động.
- Tốt lắm, đang cần thợ nguội - vẫn không ngẩng đầu, đồng chí đoàn trưởng nói.
Trong thời gian chiến tranh, ở Taiset mực được làm từ vỏ hành nên rất mờ và dễ nhòe. Anh ta phải tô đi tô lại họ tên Gimin ba lần, nét chữ mới hiện ra trên giấy ảnh.
- Đi lại đằng kia, anh bạn - anh đốc công nói và chỉ về phía có một toán gồm phụ nữ, nam thanh niên và những người đàn ông lớn tuổi đang đứng.
Giamin ra khỏi toa, đi lại nhập bọn với những người mà cậu sẽ cùng làm việc.
- Này cậu, cậu là người địa phương à? - một cậu lớn hơn Giamin một chút hỏi Giamin.
- Người địa phương, thì sao?
- Tớ cũng nghĩ vậy. Có thuốc không? Muốn rít một hơi quá.
- Tôi không có...- Gimin lúng túng đáp.
- Thế cậu có kiếm được ở đâu không?
- Không, ở nhà không ai hút..
- Còn cậu?
- Không..
- Thế cái gì trong túi xách? - rồi hắn bỗng giật chiếc túi khỏi tay Giamin, dốc ngược xuống đất, làm bánh mì, khoai tây và chai sữa tóe ra.
Lúc đầu Giamin còn bối rối, chưa biết làm gì, nhưng cậu liền nghĩ : phải quật lại ngay. Xung quanh sẽ không có ai can thiệp, mà chỉ đứng xem "hai chú gà trống đánh nhau" và sẽ không bênh vực ai cả.
Giamin nhìn xuống đất, nhặt vội chai sữa rồi xông vào cậu kia.
Thấy đối thủ của mình cầm chai, cậu kia vội vớ lấy đinh móc.
- Thôi thôi! - một chị tóc vàng kêu giật lên, đi lại gần hai cậu. - Đi đi, không còn việc gì làm nữa hay sao mà đánh nhau! - Chị ta đẩy vai cậu kia, quay sang hỏi Giamin: - Tên chú là gì?
Giamin lại nhặt khoai tây cho vào túi, thổi bụi khỏi chiếc bánh, đưa mắt dè dặt nhìn chị tóc vàng nọ.
- Giamin..
- Còn tôi là Raia Alechxayeva... Chú từ đâu đến?
Giamin kể cho mọi người người xung quanh nghe là cậu làm ở xưởng cơ khí, và sống ở đây, ở Taiset. Cậu có mẹ và các anh cậu đang ở ngoài mặt trận..
Tabacop ra khỏi toa:
- Sao không làm gì cả thế nào? Ngưòi ta phát phiêú thực phẩm cho các anh để đứng chơi à? Tại sao mãi bây giờ các toa vẫn đứng yên một chỗ?
- Này, không được quát như thế! Cần giải thích rõ ràng phải làm gì và làm thế nào? - Raia Alechxayeva mạnh dạn bước lên phía trước.
- Cô có biết cô đang nói với ai không? - Tabacop nổi nóng.

[Cá Măng]

Xưrômachin hiện ra trước cửa toa.
- Có gì mà ầm lên thế, các đồng chí? - anh ta điềm tĩnh nói.
Toán công nhân tranh nhau nói nhao nhao.
Trật tự nào, các đồng chí . Từng người một, - Xưmômiachin ngắt lời, bước xuống đất. - Chúng ta phải làm việc ở một nơi quan trọng nhất. Các đồng chí là lực luợng nòng cốt của đoàn. Ở miền Tây đất nước mọi người đang chờ chúng ta. Trong vòng 3 tháng thôi, chúng ta phải lập xong đoàn khôi phục đuờng sắt. Tạm thời chưa có gì. Đoàn tàu của chúng ta cần người của đủ tất cả các ngành nghề giao thông đường sắt. Tôi nghĩ ai cũng hiểu điều đó..
- Vaxili Xếcgâêvich, từ sáng đến giờ họ chẳng đẩy được một cặp bánh xe nào - anh đốc công xen vào. - Thế mà anh còn nói đến danh dự và trách nhiệm với họ. Họ thì có trời sụp xuống đấy cũng chẳng sao.
Toán công nhân lại sôi nổi, có người thậm chí còn chửi thẳng vào đốc công.
- Tabacôp, anh vào toa đi! Rõ ràng là anh đã không chỉ cho họ cụ thể phải làm những gì, - Xưrômachin nói. - Đi đi, ta sẽ nói chuyện sau..À, mà phải cử một người nào đấy làm đội trưởng ở đây, ít ra thì cũng tạm thời.
Đốc công lúng búng nói gì trong miệng rồi miễn cưỡng bước vào toa.
- Đáng lẽ chúng tôi đã dỡ toa này ra từng bộ phận một từ lâu, nhưng nào có biết làm thế nào đâu. Ở đây không ai biết nghề đấy - Raia Alech xây êva lại lên tiếng.
- Có ai là thợ nguội toa xe không? - Xưrômachin hỏi
- Tôi là thợ nguội nhưng về đường sắt.. - Giamin phá tan sự im lặng.
- Anh đã bao giờ thấy người ta tháo toa xe ra rồi lắp lại chưa?
- Ba bốn lần gì đó..
- Tạm thời thế là đủ. Họ tên là gì?
- Samiliep.
- Thế thì bây giờ đồng chí sẽ là đội trưởng, đồng chí Samiliep ạ, - Xưrômiachin nói giọng cuơng quyết không ai cãi lại được. - Đồng chí hãy cố gắng hướng dẫn mọi người những cái mình biết. Ngày mai, các đồng chí ạ, tôi sẽ cố xin bên cánh phụ trách toa xe một hai thợ nguội nữa. Rồi công việc của ta sẽ đâu vào đấy. - Xưrômiachin mỉm cười khoan khoái rồi đi vào toa, đóng chặt cửa lại sau lưng.
- Con người mới tốt làm sao!
- Chúng ta là lực lượng chủ chốt, anh bảo vậy!
- Thủ trưởng thế mới gọi là thử truởng! - có tiếng người hào hứng nói xung quanh.
Giamin bắt đầu giảng giải cho mọi người những điều cơ bản nhất của nghề nguội. Cậu dạy phụ nữ cách cầm búa, cầm đục, cách chặt thanh ốp thế nào để các ren ốc không bị dập. Tạm thời cả đoàn khôi phục đường sắt chưa có một máy làm đinh ốc nào, nên bây giờ phải quý từng chiếc đinh nhỏ...
Đoàn chưa có cả toa xe để làm xưởng nguội, xưởng dụng cụ và nơi ở. Phải chữa lại các toa xe bị chiến tranh tàn phá đang đứng trong các đường cụt, mà những toa này đoàn trưởng cũng phải vất vả lắm mới xin được.
Giamin gọi những người thợ đang học nghề này lại một chiếc toa bị cháy sém, bày cho họ phải tháo dỡ nó ra sao và tên gọi từng bộ phận là gì.
Tháo những đầu đấm bị uốn cong ra, công nhân đứng nhìn chiếc lò xo ghép thanh và chiếc trục vặn vẹo.
- Cái này thì dùng để làm gì? - người ta hỏi Giamin.
- Làm gì à? Cho vào lò rèn tôi lại, sau cho lên máy tiện, tiện đường ốc, - đội trưởng giải thích.
- Đơn giản thôi mà, - cậu thanh niên cao người mà sáng nay định bắt nạt Giamin, lên tiếng.
- Nghe và nhìn thì đơn giản - Giamin nói - Khi bắt tay vào làm mới thấy là không dễ.
- Ừ, mà Xéc gây này, cậu vẫn chẳng thích một việc gì đấy cho ra việc, phải không? Việc này chắc hợp với cậu lắm, - một người nào đấy chêm vào, làm mọi người cùng cười ồ lên.
- Không sao, để rồi xem ai thích cái gì! - Xécgây chống đỡ.
Hồi lâu, cả toán không sao tháo được một chiếc chốt nối giữa trục chính trong toa xe. Giá có hai ba thợ nguội loại khá thì việc chữa toa này chắc sẽ đơn giản và nhanh hơn nhiều. Đằng này ở đây, người thì bảo thế này, kẻ nói thế nọ, ai cũng chui xuống hầm xe lấy búa gõ lung tung một lúc rồi chui ra, văng tục bỏ đi. Không biết mọi người còn loay hoay vất vả bao lâu nếu lúc ấy đoàn trưởng không lại. Xưrômachin cởi áo khoác, bò xuống gầm xe. Công nhân tò mò đứng chờ kết quả, trong khi thủ trưởng của họ vẫn gõ búa đều đều vào chiếc đục.
Một chốc sau đã thấy anh bò ra, người đầy gỉ sắt và dầu madut:
- Đấy, cái chốt tai hai của các anh đây.
Một người đưa cho anh chiếc giẻ sạch:
- Vaxili Xêcgay êvich, anh chùi tay kẻo lại dây vào áo quần.
- Cảm ơn - Xưrômachin lau tay rồi trả lại chiếc giẻ.
Anh giảng cách tháo bầu dầu và sử dụng cái kích xe ra sao, nhắc mọi người thế nào cũng phải lót ụ kích, nếu không tàu có thể chạy và dễ xảy ra tai nạn.
Mọi người ăn trưa ngay tại chỗ làm việc. Họ còn chưa được vào ăn ở nhà ăn, mặc dù ai cũng có phiếu công nhân. Nước sôi được nấu trong các ấm chè treo trên ngọn lửa, mỗi người một cốc, rắc muối lên bánh mì, bắt đầu ăn. Giamin ngượng ngùng mời các bạn mới của mình lấy sữa cho vào nước chè, và đem chia cho mỗi người một củ khoai nướng.
- Cậu sẽ đói đấy, - Raia Alêch xây ê và nói.
- Không sao, cầm lấy, tôi đủ rồi - Giamin đáp.
- Thế thì đưa đây! - Raia cầm lấy chai sữa, nói to với mọi người: - Này, lại đây, anh em ơi. Đội trưởng chiêu đãi sữa đây.
Cậu hồi sáng suýt đánh nhau với Giamin vẫn ngồi yên trên thanh tà vẹt, ra vẻ không nghe gì. Raia trả lại Giamin chiếc chai với một ít sữa còn lại.
- Còn anh kia? - Giamin chỉ về phía Xéc gây.
- Xéc gây, đưa cốc lại đây. Và các cậu sẽ trở thành anh em sữa, - Raia cười to - Đừng giận nhau nữa. Đội trưởng mời chân thành đấy.
- Đi lại kìa - người ta ẩy vai cậu.
Xéc gây đi lại, dáng uể oải nhưu muốn tỏ cho mọi biết là nếu không vì người khác thì cậu chẳng bao giờ thèm cần đến sữa của Giamin. Xéc gây đưa cốc, Giamin quá tay dốc hết cho Giamin nhưng vẫn giữ vẻ như không có chuyện gì xảy ra, rồi lại ngồi điềm tĩnh ăn như trước.Cậu kia thấy vậy bỗng hỏi:
- Nếu sáng nay mình xông vào, cậu có lấy cái chai đập vào đầu mình không?
- Có - Giamin cương quyết đáp
- Cậu khá lắm - nghĩ ngợi một lúc, Xéc gây lại nói.
Từ hôm ấy, Giamin hầu như bắt đầu một cuộc sống hoàn toàn mới. Người cậu mến nhất là Xưrômachin.

[Cá Măng]

Chẳng bao lâu trong đoàn tàu khôi phục đường sắt người ta đã biết là toàn gia đình của trưởng đoàn đã chết trong năm đầu tiên của chiến tranh. Và từ đấy, những người mà bề ngoài trông có vẻ thô kệch, và số mệnh không chiều chuộng họ, đối xử hết sức ân cần với Xư rô ma chin. Mọi chỉ thị của anh ta đều được thực hiện đầy đủ và chính xác. Công nhân quý Xư rô ma chin còn vì anh ta tối tối thường tới chỗ ở của họ, ngồi nói chuyện lâu với họ, không từ chối kiểu cách chén nước hay bữa cơm nghèo nàn họ mời anh, kể rất hay về các toa xe tự động cho họ nghe, về hệ thống chắp toa tự động, về công tác quản lý đường sắt.
- Tất cả những điều này các đồng chí cần biết - các đồng chí ạ- Vaxili Xecgây êvich nói - vì chúng ta là những người khôi phục đường sắt.
Anh bao giờ cũng nghiêm khắc, đòi hỏi nhiều nhưng công bằng.
Một lần Lukianôp, một người trầm lặng hỏi anh:
- Vaxilécgayeevich, tại sao anh gọi tất cả chúng tôi bằng "anh", trong khi nhiều thủ trưởng khác chỉ gọi chúng tôi là "cậu',"mày"..
Đôi má trễ, vàng ệch của Xư rô ma chin bỗng ửng đỏ. Anh lấy từ chiếc hộp ra ít thuốc sợi, quấn một điếu. Mọi người xung quanh nhìn, chờ đợi xem anh sẽ trả lời thế nào câu hỏi hắc búa này của Lukianôp. Mà Lukianôp hỏi câu này cũng không phải ngẫu nhiên. Vài ngày trước đấy bác đã đập lại đốc công Tabacop khi anh này quát bác:
- Lukianop, tôi sẽ bắt cậu chịu trách nhiệm về việc này. Vào cái tuổi 50 như cậu đáng lẽ phải làm gương cho người khác theo mới phải! Thế mà cậu?!
- Còn cậu, đốc công ạ, không phải dọa người khác! Trên đầu tôi đã hai thứ tóc, và cậu cũng chỉ đáng vào hàng con cháu của tôi thôi..
- Các đồng chí ạ, thật ra tôi cũng không hiểu tại sao người khác có thể xưng hô với cấp dưới của mình như vậy. Tôi nghĩ đây không phải vì tình cảm thân mật - Xư rô ma chin nhếch mép cười - Những người làm thế, họ tự hạ giá trị của mình bằng cách lợi dụng chức vụ, dặn mình cao hơn người khác..Đảng vẫn dạy chúng ta phải quý trọng mọi người. Các đồng chí cũng biết một người cộng sản mà chúng ta phải luôn luôn học tập, một người không bao giờ nhấn mạnh những ưu điểm và sự vĩ đại của mình, mặc dù bản thân là một thiên tài.
- Lênin - một người nào đó lên tiếng.
- Đúng, Lênin. Người chỉ gọi "cậu" với những người thân thiết nhất.
Trên đường về nhà, Xư rô ma chin quyết định phải nói chuyện nghiêm khắc với đốc công Tabacop. Tabacop có thể kể một chuyện tiếu lâm hay, có thể vỗ vai công nhân, nhưng mọi người vẫn cảm thấy có cái gì giả dối trong anh ta, và hiểu rằng trong bụng, anh ta tự cho mình hơn hẳn người khác. Anh đốc công này thích tìm một khuyết điểm nào đấy của người khác và nói:
- Làm ăn như thế này thì có thể vào tù chứ chẳng chơi. Thời chiến bây giờ thế đấy!- rồi nhăn nhở cười, nói tiếp: - Nhưng tôi vốn thương ngưòi, tôi sẽ ngơ đi cho..
Xư mô mia chin đi tắt qua nhà ga, về toa xe nơi anh ngủ, và cũng là trụ sở của đoàn, hy vọng gặp người bổ sung cho đoàn. Nhiều lần anh đã gặp họ như thế. Dáng người cao, với quân hàm hai sọc và những ngôi sao to,anh nổi bật giữa những người khác. Ai mới đến thế nào cũng tìm gặp anh. Nhưng hôm nay anh không gặp ai. Người ta ngủ trong những vườn hoa cạnh nhà ga, trên những tấm gỗ lát đường chờ tàu. Họ là quân nhân các gia đình sơ tán, hay những chú bé mồ côi bẩn như ma lem. Cuộc đời của họ bị chiến tranh đảo lộn. Nhưng có thể nhận thấy là chẳng bao lâu nữa chiến tranh sẽ kết thúc: mọi người ngủ say sưa như vừa làm xong một việc lâu dài và khó khăn. Không còn cái vẻ hoảng hốt, hỗn loạn, không còn tiếng khóc, tiếng rên mà Xư rô ma chin đã chứng kiến trên các sân ga những năm 41, 42 nữa.
Vào toa, Xư rô ma chin đốt nến, cởi quần áo và nằm xuống chiếc giường gỗ cứng, xiêu vẹo của mình. Vừa đọc được mấy trang trong cuốn "Sông Đông êm đềm" anh đã tắt nến. Thiu thiu ngủ, anh sung sướng nghĩ tới việc đoàn khôi phục sẽ lên đường đúng hạn. Thiết bị đang được gửi đến, cán bộ chuyên môn đang được phái đến. Nhiều người lên đường lòng nhẹ nhõm, nhưng cũng có người sau nhiều buổi nói chuyện căng thẳng ở đảng ủy mới chịu đi. Xư rô ma chin rất hiểu là ban lãnh đạo đường sắt phải vượt rất nhiều khó khăn, phải rất khéo léo mới cử được người tới làm việc ở đoàn anh. Nơi nào cử người đi thì những người còn lại phải gánh vác hết mọi khó khăn.
Xư mô ma chin thiếp đi vào khoảng hai giờ gì đó, nhưng sáu giờ sáng anh đã dậy. Chỉ có những người đứng tuổi mới ngủ ít như vậy, nhưng Xư rô ma chin mới 37 tuổi.

[Cá Măng]

Chương XIV - Giamin ở lại Taiset
Ba tháng sau, đoàn đã thay đổi đến mức không nhận ra nổi. Bây giờ là cả một xưởng lớn di động được trang bị nhiều loại máy, xe kiểm ray, cần cẩu.
Trụ sở của đoàn được đặt trong một toa khách loại sang có điện chiếu sáng. Lập tức chính quyền địa phương đối với đoàn trở nên kính trọng hơn. Còn câu lạc bộ của đoàn thì đặt trong một chiếc toa nhỏ cũ kỹ. Ở đấy người ta có thể tổ chức các buổi nói chuyện chính trị, các buổi diễn thuyết, hội họp và chơi cờ sau giờ làm việc.
Mọi người ai cũng nhớ ngày đẩy chiếc toa xe mới đầu tiên từ đề - pô ra. Lúc đầu công nhân đứng im ngắm "tác phẩm" của mình còn đang sặc mùi sơn, lắng nghe tiếng lăn nhẹ, đều đều của bánh xe. Người nào cũng muốn sờ, muốn thử lại chiếc đinh ốc đã vặn.
- Không lẽ đây là chiếc toa cháy đen dạo nọ? - họ hỏi nhau - Thật khó mà tin được!
- Cậu có nhớ là cậu nói phải vứt nó vào đống sắt vụn không? - Giamin ẩy vaiécgay. - Và không muốn mài lại bầu dầu.
- À, lúc ấy là chuyện khác, còn bây giờ... -Xécgây trông thấy đoàn trưởng, kêu to như một chú bé: - Hoan hô Vaxilécgayeevich! Hoan hô tất cả chúng ta! Những lúc thế này phải có rượu sâm banh mà đập tung ra mới phải, như người ta vẫn làm khi hạ thủy một chiếc tàu mới đóng..
- Đấy là một ý kiến tốt! Xưmomachin tán thành. Khẽ mỉm cười, anh quay sang những người công nhân đang lắng nghe anh và nói với Xecgay, không còn vẻ đùa nữa: - Không sao,Xécgây ạ, thắng lợi rồi, ta sẽ làm điều đó.
- Còn cái này có được không, Vaxilécgayeevich? - Giamin hỏi và rút trong túi xách ra một chai sữa.
Xurromiachin chưa kịp nói thì cậu đã kêu lên: "Thì sữa đã thua gì sâm banh nào?" rồi vung tay, đập mạnh chai sữa vào đầu đấm bằng thép. Chiếc chai màu sẫm vỡ tung, sữa chảy ra trắng như bọt sâm banh.
- Hoan hô! Hoan hô! -Xécgây kêu to - tuyệt!
- Thế này thì quá lắm! - từ phía sau trưởng đoàn, đốc công Tabacop nhảy ra - Ai cho phép các anh đập chai thế này? - rồi anh ta mắng Giamin - Và mọi người xung quanh thì lấy làm thích thú. Đáng lẽ phải can ngăn mới phải, thế mà còn cười được!
- Đấy là chúng tôi theo tục lệ hạ thủy tàu mới đấy. - Xéc gây nói.
- Mày đừng có hòng xỏ mũi tao! Thằng ngốc nào nghĩ ra cái lệ này? Tư sản hay sao mà đổ phí sữa như thế này?
Mọi người đứng im, lúng túng và bất bình nhìn anh ta.
Vaxilécgayeevich đã chấm dứt tình trạng này. Anh bước lại gần Xéc gây, để tay lên vai cậu:
- Chúng ta có kém gì những người đóng tàu thủy, Xéc gây nhỉ. Tôi nói đúng không các đồng chí?
Gần đúng một tháng trước đây, mọi người đã đón chiếc toa xe đầu tiên được sửa chữa lại như vậy. Bây giờ thì đã có mấy toa như thế được sửa chữa.
Người ta vẫn kính trọng gọi Giamin là "đội trưởng" như trước, dù bây giờ cậu chỉ là một thợ nguội bình thường. Cậu lấy thế làm tự hào và cố hết sức để không mất sự tín nhiệm của mọi người. Thậm chí cậu còn bỏ cả học. Cậu nghĩ bây giờ không phải lúc học, nếu không anh em sẽ cho mình là "con mọt sách".
Nhưng rồi một buổi sáng, Giamin được trưởng đoàn cho gọi lên gặp. Ở đây thầy hiệu trưởng Ruvim Ixacovich đang chờ cậu. Ông mỉm cười để lộ những chiếc răng to và thưa.
- Đây, cậu ta đây. Hơn một tháng không đi học. Mọi người cứ tưởng là cậu ta ốm, hóa ra ở đây, lại có ảnh treo ngoài bảng danh dự nữa..Tất nhiên tôi hoàn toàn không có gì phản đối, và rất mừng là cậu ta làm việc tốt như vậy..
- Ngồi xuống - Vaxilécgayeevich mời Giamin. - Thế nào, Samiliep, sao anh không nói với tôi về việc học?
- Em không biết..Em xấu hổ..
- Xấu hổ à? Có ai xấu hổ hiểu biết không? -Xuromachin đặt cái chặn giấy sang một bên. - Ông hiệu trưởng cho tôi biết là ở các lớp trên chỉ có tám cậu họ thôi, và anh là người thứ chín. Chiến tranh kết thúc sẽ cần nhiều kỹ sư, bác học thế hệ các anh. Thế mà anh còn "xấu hổ". Xin lỗi! Giamin ạ, tôi cứ tưởng anh là một người đứng đắn cơ đấy. Từ ngày mai nhất thiết anh phải đến trường. Tôi cần những công nhân có học, có kiến thức, anh hiểu chứ?
- Vâng, em hiểu - Giamin rụt rè đáp.
- Thôi, anh có thể đi. Tôi sẽ nói chuyện với đốc công sau. Khi chúng tôi trở về, anh sẽ phải học hết phổ thông.

[Cá Măng]

....Thật ra mà nói, Giamin học cũng không lấy gì làm xuất sắc lắm. Mỗi lần bị điểm ba, cậu lại cúi đầu, mặt nóng bừng.
Một lần trong hành lang, Nhura có vẻ sung sướng đi lại gần cậu. Mà cô ta vui vẻ cũng không phải vô cớ vì điểm của cô bao giờ cũng năm, - và nói lia lịa:
- Tốt lắm, ba chứ có phải hai đâu, rồi đâu sẽ vào đấy..
- Còn cậu toàn điểm năm...
- Giamin, đừng so sánh. Mình khác, chỉ ăn học thôi, còn cậu là công nhân!- rồi Nhura chuyển ngay sang đề tài khác, mỉm cười bí mật: - Mình vừa nhận được thư của Tamara. Nó viết nhiều về Matxcova. Giá bọn mình được tới đấy nhỉ...Tamara bảo nhớ Taiset, nhớ rừng Taiga và luôn nhớ tới bọn mình. Nó hỏi cậu đang làm gì, có học không?
Giamin nghe Nhura không chăm chú lắm. Không hiểu sao cậu cứ nghĩ là Tamara vẫn chưa tới Matxcova, hóa ra cô ta đã ở đấy từ lâu.
- Cậu đang ngủ đấy à? - Nhura hỏi, vẻ không bằng lòng.
Giamin nghĩ là Tamara đã quên cậu. Cô hứa sẽ viết thư cho cậu. Cậu đã gây được thói quen nói chuyện thầm với cô. Giamin rất hy vọng là đoàn khôi phục sẽ đi qua Matxcova và cậu sẽ gặp Tamara ở đấy.
Nhura đứng im. Đôi má tròn lúm đồng tiền đỏ ửng. Hình như cô còn mừng vì Giamin có vẻ như thờ ơ với những điều cô nói về Tamara.
- Không lẽ cậu quên nó rồi sao? - cô hỏi.
Tim Nhura lúc này đập mạnh như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực. Cô rất muốn nghe Giamin nói:"Ừ, quên rồi". Lúc ấy, có lẽ cô sẽ thú thật là cô thích Giamin ngay từ lớp một, khi hai đứa ngồi cùng bàn.
- Cậu biết không, đoàn của mình sẽ qua Matxcova để tới những vùng vừa mới giải phóng. Ở đấy thế nào mình cũng gặp TamaraQ - Giamin sôi nổi nói. - Mình sẽ điện cho Tamara ra đón.
- Cần biết trứoc là cậu sẽ đến ga nào, vì tàu các cậu không phải là tàu khách, - Nhura khô khan nói.
Giamin không nhận thấy tâm trạng của Nhura đột ngột thay đổi. Cậu nói thêm một cách cương quyết:
- Thế nào mình cũng sẽ gặp Tamara ở đấy.
Rồi cậu bỏ đi.
Còn Nhura thì chạy vào một phòng học trống, đóng chặt cửa và ngồi khóc rất lâu ở đấy.
Đã mấy ngày nay đoàn tàu khôi phục sẵn sàng chờ lệnh lên đường đi xa làm nhiệm vụ khó khăn.
Những ngày này, kể ra đoàn trưởng có thể ngồi yên nghỉ ngơi trong toa khách của mình chờ xuất phát. Thế nhưng khó mà tìm thấy anh ta ở đấy. Anh chạy, quả đúng là chạy thật, dọc theo đoàn tàu, kiểm tra đến hàng chục lần xem các thanh ray, tà vẹt, xe kiểm ray đẩy tay, động cơ và các cỗ máy được xếp trên toa sàn chắc chắn chưa, các cần cẩu làm việc thế nào, phụ tùng để đâu.
- Các đồng chí phải nhớ là chúng ta sẽ đi tới một nơi không có cả một chiếc đinh, một chiếc búa, một chiếc đinh ốc. Tất cả đều chờ chúng ta giúp đỡ. Và vậy, hãy kiểm tra lại một lần nữa và một lần nữa tất cả mọi thứ!
Mọi người đều có cảm giác là hình như đoàn trưởng không bao giờ ngủ. Anh ta có thể xuất hiện vào bất cứ giờ nào trong ngày đêm. Một lần Giamin nghe anh nói với chính trị viên của mình:
- Chúng ta cần tạo việc làm thích hợp và bổ ích cho anh em. Nhàn cư vi bất thiện mà. Một số thì uống rượu, số khác thì đánh bạc. Trong việc này, người có lỗi là tôi với anh đấy.
"Mình cũng sẽ vào Đảng để trở thành một người như Vaxili Xecgayevich" Giamin thường nghĩ như vậy.
Giamin nghĩ là khi tàu chạy, chắc Xư rô ma chin thế nào cũng nghỉ ngơi, lúc ấy anh sẽ ngồi yên mà ngắm qua cửa sổ, nhìn những cột điện thoại vùn vụt chạy trở lại. Cậu không ngờ là ngay trên đường,Xurromachin vẫn chạy như trước, không biết mệt là gì, từ đầu tầu đến cuối tàu để xem mọi người có khỏe không, đòi các ga phải cho tàu anh xuất phát sớm nhất, đánh điện cho các ga sắp tới yêu cầu chuẩn bị trước thực phẩm và than đá..

[Cá Măng]

Nhưng tất cả những điều này Giamin không được chứng kiến. Một ngày trước khi lên đường, cậu bỗng thấy đau nhói phía bên phải bụng.
- Cậu làm sao thế? - Xéc gây đứng bên cạnh hỏi.
- Không . Bụng mình thế nào ấy...
- Chắc ăn phải cái gì. Cũng chóng khỏi thôi. Mình vẫn hay bị thế.
Giamin thử đếm từ một đến một nghìn để thời gian trôi nhanh hơn và quên đau. Áo ướt đẫm mồ hôi, môi nóng bừng, nhưng cậu vẫn ngại không muốn nói với đốc công.
- Hay cậu xin nghỉ đi? - Xéc gây lại nói.
- Không, mình sẽ cố chịu tới lúc tan tầm..
Lúc ấy Raia Alêch xây ê va đi lại. Chị liền bảo Xéc gây chạy đi tìm y sĩ của đoàn. Trong lúc Xéc gây đi hỏi có ai thấy y sĩ ở đâu không thì Giamin lại càng cảm thấy hết sức khó chịu. Cậu trả lời các câu hỏi một cách khó nhọc. Miệng cậu khô, luôn mở ra để hớp không khí. Thấy vậy, Raiva chạy ra đường, chặn một chiếc xe ngựa, khẩn khoản nói với người đánh xe nhờ chở một người bệnh nặng vào bệnh viện:
- Xe tôi có phải là xe cứu thương đâu? - anh ta cáu kỉnh đáp - Người ta còn khối việc đang làm..
- Vâng, vâng, nhưng anh ta ốm sắp chết!
- Thì can gì đến tôi? Tôi cũng còn việc của tôi chứ.. - anh ta chưa dứt lời, Raia đã xông tới nắm lấy cương ngựa.
- Nào đi! - Cô thét lên - Anh không có tim à?
- Cô kia, muốn kêu gì thì kêu, nhưng đừng có sờ tay vào đấy, kẻo tôi lại quật cho mấy roi bây giờ! - người đánh xe dọa.
- Đồ keo bẩn đáng nguyền rủa! - và Raia lại còn tuôn ra một tràng những lời không lấy gì làm dễ nghe nữa. Giữa lúc ấy mấy người dìu Giamin mặt tái nhợt đi ra.
Raia cởi chiếc áo ấm của mình giải lên sàn xe, một ngưòi trong đám công nhân đưa thêm chiếc nữa và đặt Giamin nằm lên đấy.
- Này, bác ơi, bác làm ơn cho xe chạy nhanh vào bệnh viện nhé - tay đỡ đầu Giamin, Raia dịu dàng nói.
- Nào, Xecco đi đi - người đánh xe thúc ngựa và lúng búng: Lúc thì "bác ơi, làm ơn", lúc thì như muốn nuốt sống người ta. Thật chẳng hiểu cô là ai. Còn tôi? Tôi có đồng ý không à? Được...Đây là ngựa nhà nước, nó đã chạy suốt hai ngày hôm nay. Lưỡi của cô, cô gái ạ, thật chẳng khác gì miệng súng máy.
- Bác nói nhiều quá đấy, bác ạ. Cho xe chạy thôi - Raia ngắt lời người đánh xe rồi cúi xuống người ốm, dịu dàng nói: - Gắng chịu tý nhé, đến nơi bây giờ.
...Ngay ngày hôm ấy ngưòi ta đã mổ cho Giamin. Thì ra cậu bị đau ruột thừa cấp tính. Nếu để chậm nửa giờ nữa, việc cứu chữa sẽ rất khó khăn.